حکمرانی الگوریتمی و چالش های «دادرسی اداری منصفانه»: تحلیل حقوقی تصمیم گیری خودکار دولتی در نظام حقوق اداری ایران

گسترش روزافزون استفاده از هوش مصنوعی در بخش عمومی، مفهوم «حکمرانی الگوریتمی» را به واقعیت بدل ساخته است که در آن، تصمیمات اداری به صورت خودکار اتخاذ می شوند. مسئله اصلی این پژوهش آن است که این «اعمال اداری الگوریتمی»، به دلیل ماهیت «جعبه سیاه» خود، اصول بنیادین حقوق عمومی و دادرسی منصفانه را به چالش می کشند. هدف این مقاله، تحلیل این چالش ها در بستر نظام حقوق اداری ایران و بررسی نارسایی ابزارهای نظارتی موجود، به ویژه در دیوان عدالت اداری است. روش پژوهش، تحلیلی - توصیفی با رویکرد تطبیقی است. یافته های تحقیق نشان می دهد که اصول کلیدی مانند شفافیت، پاسخگویی، «حق دفاع» شهروندان و اصل برابری در مواجهه با تصمیمات خودکار دولتی به طورجدی تضعیف شده اند. این امر ناشی از چالش هایی نظیر «سوگیری الگوریتمی» و فقدان «حکمرانی داده» است. نظام حقوقی فعلی ایران، فاقد ابزار لازم برای نظارت موثر بر منطق و داده های مورداستفاده در این الگوریتم ها است. در نتیجه، این پژوهش، ضرورت به رسمیت شناختن «حق بر توضیح» (Right to Explanation) را به عنوان یک اصل نوین در حقوق اداری ایران پیشنهاد می کند و استدلال می نماید که دیوان عدالت اداری باید صلاحیت و ابزارهای فنی لازم برای بازبینی «منطق الگوریتمی» (حسابرسی الگوریتم) را کسب کند تا دادرسی اداری منصفانه در عصر دیجیتال تضمین شود.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، حقوق اداری ، دادرسی منصفانه ، حکمرانی الگوریتمی ، حق بر توضیح