سیاست، حقوق و بهداشت در ایران: تحلیلی بر پیوند میان جامعه پزشکی و عرصه های سیاست و حقوق در ایران معاصر

سیاست و حقوق در مفهوم نوین خود در ایران، عرصه ای است که طبقات، اقشار و گروه های گوناگون جامعه در آن نقش آفرین بوده اند. فراگیری این مقوله و حضور گسترده آن در زندگی مردم، تمام حوزه های مختلف حیات اجتماعی آنان را در بر گرفته است. از آن جا که بخش عمده ادبیات سیاسی و حقوقی موجود بر بررسی جایگاه طبقات، ایلات یا گروه هایی با پایگاه های اجتماعی ویژه متمرکز است، این پژوهش به سوی قشرهایی معطوف شده که یا در مطالعات سیاسی و حقوقی کمتر مورد توجه قرار گرفته اند، یا به دلیل ماهیت اجتماعی شان، واکاوی رفتار سیاسی و حقوقی آنان در ابتدا دشوار به نظر می رسد. بر این اساس، مسئله ی محوری پژوهش حاضر، تحلیل رفتار سیاسی پزشکان در ایران معاصر و چگونگی حضور آنان به عنوان قشری اثرگذار در عرصه سیاست و حقوق است. به نظر می رسد ورود پزشکان به سپهر سیاست ایران، حاصل الزامات سیاست نوین، تحول در موقعیت اجتماعی آنان، اعتماد و استقبال عمومی جامعه از این گروه، و در برخی موارد نیز پیامد تصادف ها و رویدادهای زمانه بوده است. دوره ی قاجار را می توان سرآغاز شکل گیری نظام رسمی آموزش پزشکی در ایران دانست. مهم ترین ویژگی این عصر، استفاده از مفاهیم عام پزشکی برای تبیین سیاست و پدیده های اجتماعی ایران بود. در دوران پهلوی نخست، پزشکان کوشیدند از مرحله ی تاثیرگذاری غیرمستقیم بر سیاست، به مرحله ی حضور مستقیم در آن گام نهند؛ چراکه آنان به عنوان نماد تجدد شناخته می شدند و در پی آن بودند که حرفه ی خود که در ایران شغلی تازه و متمایز تلقی می شد را به جایگاهی با شان و منزلت اجتماعی برتر ارتقا دهند. در دهه های ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۰، به ویژه در دهه ی پنجاه، پزشکان در مقام هایی چون وزارت، نخست وزیری، نمایندگی مجلس و به ویژه در قالب نیروهای اپوزیسیون، نقشی چشمگیر در فضای سیاسی ایفا کردند. این پژوهش با تکیه بر شاخص های آماری، در پی روشن ساختن میزان تاثیرگذاری و تاثیرپذیری متقابل میان عرصه های سلامت و سیاست است. در مجموع، تا پایان دوران پهلوی، پزشکان نتوانستند همچون مهندسان، حضور سیاسی خود را به صورت مستمر و هم پایه استمرار بخشند.

کلیدواژه ها:

جامعه پزشکان ، دوره پهلوی ، فعالیت حزبی ، کنش سیاسی و حقوقی ، جنبش مشروطه