تحلیل اخلاقی «بر» در قرآن و حدیث با تاکید بر مسئولیت پذیری اخلاقی

در نظام اخلاق اسلامی، «بر» یکی از مفاهیم بنیادینی است که ریشه نیکوکاری و مسئولیت پذیری به شمار می آید. پژوهش پیش رو با روش توصیفی _ تحلیلی و با تاکید بر قرآن و حدیث، به تحلیل اخلاقی و ابعاد مسئولیت پذیری مبتنی بر بر از دیدگاه قرآن و حدیث می پردازد. بر فقط یک توصیه اخلاقی یا فضیلت فردی نیست، بلکه چهارچوبی جامع برای رفتار اخلاقی انسان در قبال خداوند، جامعه و خویشتن است. مسئولیت برآمده از بر و نیکی، دوسویه ای متشکل از وظیفه سلبی (پرهیز از شر، ظلم، تعدی و همکاری در گناه) و وظیفه ایجابی (تحقق فعالانه خیر، احسان، دفاع از مظلومان و ایثار) است. این مسئولیت مصادیق گسترده ای دارد که از احسان به والدین تا حمایت از نیازمندان، دفاع از مظلومان و پایبندی به اصول عدالت اجتماعی را شامل می شود. مسئولیت اخلاقی بر پایه نیکی و بر نه تنها به شناخت اولویت ها نیازمند است، بلکه باید با آگاهی نسبت به شرایط، حقوق دیگران و ظرفیت های فردی همراه باشد. در اخلاق مبتنی بر قرآن و حدیث، نیکی به عنوان کنشی آگاهانه مرحله بندی و تابع نظام هنجاری و ارزشی قلمداد می شود، به این معنا که نیکی نسبت به والدین، نزدیکان و نیکوکاران دارای اولویت های ویژه ای است. افزون بر این مفهوم یادشده دارای معیارهای هنجاری چندگانه سودگرایانه، فضیلت گرایانه و وظیفه گرایانه است.

کلیدواژه ها:

اخلاق اسلامی ، اخلاق قرآن و حدیث ، بر ، مسئولیت پذیری ، نیکی ، نیکوکاری