مطالعه کارکرد های خانواده در نظام تربیتی نهج البلاغه با رویکرد مردم شناسی

خانواده واحد بنیادین اجتماعی است . به لحاظ قدرت ، نخستین نهاد اجتماعی و از نظر گستردگی در ابعاد تربیت انسان ، پایدارترین اثرگذار است .تعلیم و تربیت همانند بسیاری از دانش ها به مثابه یک نظام است; بدین معنا که اجزا و عناصری خاص و متناسب با خود دارد که باید شناسایی و بررسی دقیق شوند.هر نظام آموزشی و پرورشی بر اساس بینش و نگرش بنیانگذاران آن، نسبت به حقیقت انسان و ابعاد وجودی وی، و نیز بر حسب هدف یا اهدافی که از تعلیم و تربیت، در نظر می گیرند و نیز بر اساس اعتقادی که به کیفیت رشد و حرکت انسان بسوی هدف مطلوب دارند بنا می شود. و در واقع، این بینش ها و نگرش هاست که مبانی تعلیم و تربیت هر نظامی را تشکیل می دهد هرچند آگاهانه مورد توجه واقع نشود یا مورد تصریح، قرار نگیرد.طبعا تعلیم وتربیت اسلامی هم مبتنی بر یک سلسله مبانی خاصی است که از بینش اسلام درباره ی موضوعات یاد شده، نشات می گیرد. از این رو، لازم است این مبانی، مورد توجه واقع شود و سپس بر اساس آنها اصول عملی تعلیم و تربیت، بیان گردد.بر اساس بینش اسلام، نسبت به حقیقت انسان و ابعاد وجودی و هدف آفرینش و کمال نهایی و کیفیت حرکت وی بسوی آن، می توان نکاتی را به عنوان مبانی تعلیم و تربیت اسلامی در نظر گرفت. البته هدف از تعلیم و تربیت اسلامی جز فراهم کردن زمینه ی تکامل هر چه بیشتر انسانها نخواهد بود و هدفهای کاربردی نیز همگی در این راستا قرار می گیرند.خانواده در طول چرخه ی زندگی با کارکرد های متنوع اقتصادی ، اجتماعی ، فرهنگی و عاطفی دارای عملکرد گسترده ای است . کانون اصلی رشد و تعالی بر پایه و اساس تعلیم و تربیت و بهداشت روان و انتقال ارزش های فرهنگی و دینی فرزندان است . محیط خانواده از یک سو ، عاطفی ترین و از سوی دیگر نزدیک ترین و پایدارترین ارتباط های اجتماعی را برای خود فراهم ساخته و پایه های اصلی رشد شخصیت و سلامت روان فرد از اوان کودکی در این محیط پی ریزی می شود . بسیاری از رفتارها ، نگرش ها ، ارزش ها و باورها در خانواده و از پدر و مادر به عنوان نخستین مربیان آموخته می شود و به دنیای وسیعی که شامل سطح گسترده ی انواع نهادهای اجتماعی مانند مدرسه ، محله زندگی و اجتماع تسری می یابد .خانواده با عملکرد خوب به عنوان یک نظام اجتماعی و عاطفی نیرومند باعث می شود اعمال و رفتار مطلوب و نامطلوب هر یک از اعضا در تاثیر و تاثر متقابل با دیگران قرار گیرد . با تمامی تجارب زیست روانی ، اجتماعی و اخلاقی خود که برگرفته از نظام خانواده است در درون نظام های اجتماعی مانند مدرسه و در تعامل با آن قرار می گیرد .خانواده به عنوان هسته اصلی جامعه، نقشی کلیدی در تحولات اجتماعی ایفا می کند و معرفی خانواده امام علی (ع) به عنوان الگویی کامل، سالم و قابل دست یابی، اهمیت ویژه ای در ارتقای فرهنگی و تربیتی جامعه دارد.بررسی سیره زندگی امام علی (ع) و حضرت فاطمه زهرا (س) به عنوان برجسته ترین الگوهای بشری، نشان می دهد که این خانواده در سخت ترین شرایط تاریخی، از دوران سکوت ۲۵ ساله تا دوران کوتاه حکومت، با رفتاری حکیمانه و سرشار از عطوفت، الگویی برای بشریت به شمار می روند.شناخت عوامل تهدیدکننده اخلاق و فرهنگ خانواده از منظر نهج البلاغه، ضرورتی است که توجه به آن می تواند خانواده ها را در برابر آسیب های فرهنگی مصون نگه دارد و زمینه ساز تعالی فردی و اجتماعی شود.

کلیدواژه ها:

نهج البلاغه ، تعلیم و تربیت ، خانواده ، فرهنگ ، اخلاق ، بینش دینی ، هویت