تحلیل علی تاخیر در اجرای پروژه های عمرانی شهری با رویکرد عوامل نهادی و مدیریتی

تاخیر در اجرای پروژه های عمرانی یکی از چالش های پایدار مدیریت شهری در ایران و ازجمله در شهرداری ایلام محسوب می شود که پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و نهادی گسترده ای به دنبال دارد. پژوهش حاضر با هدف تحلیل علی عوامل موثر بر بروز تاخیر در پروژه های عمرانی شهری و تمرکز بر نقش ساختارهای نهادی و مدیریتی طراحی شده است. روش تحقیق از نوع کاربردی تحلیلی بوده و بر پایه رویکرد ترکیبی (کمی کیفی) انجام گرفت. در بخش کمی، داده ها از طریق پرسشنامه محقق ساخته میان ۱۲۰ نفر از کارشناسان فنی، مدیران پروژه و پیمانکاران شهرداری ایلام گردآوری شد و با استفاده از مدل سازی معادلات ساختاری (SEM) در نرم افزار Smart‑PLS مورد تحلیل قرار گرفت. بخش کیفی نیز با انجام مصاحبه های نیمه ساخت یافته با ۱۵ نفر از خبرگان حوزه عمرانی و بودجه شهری دنبال شد و یافته های آن به روش تحلیل مضمون تفسیر گردید. نتایج تحقیق نشان داد که تاخیر پروژه ها به صورت معناداری تحت تاثیر چهار خوشه ی علت اصلی است: الف) عوامل نهادی شامل ضعف در شفافیت تصمیم گیری، تغییرات مکرر مدیریتی و نبود نظام پاسخگویی متوسط تا بلندمدت؛ ب) عوامل مدیریتی و نظارتی از قبیل فقدان برنامه ریزی زمان بندی پویا، ضعف در کنترل هزینه ها و نبود شاخص های عملکرد کلیدی (KPI)؛ ج) عوامل قراردادی و حقوقی مانند نارسایی در اسناد مناقصه و ناپایداری تعهدات پیمانکاران؛ و د) عوامل محیطی و اقتصادی شامل نوسانات قیمت مصالح، تغییر سیاست های بودجه ای و محدودیت های اعتباری فصلی. بر اساس تحلیل مسیرها، بیشترین اثر مستقیم مربوط به متغیر «کیفیت مدیریت پروژه» با ضریب β=۰.۶۳ و بیشترین اثر غیرمستقیم مربوط به «ساختار نهادی نامنسجم» با مقدار β=۰.۴۷ بر میزان تاخیر کل پروژه است. همچنین نتایج بخش کیفی نشان داد که ضعف هماهنگی بین سازمانی و نبود بانک داده های یکپارچه عمرانی از مهم ترین موانع نهادی محسوب می شوند. مقاله در نهایت با طراحی مدل علی تاخیر عمرانی (ICDM – Institutional‑Construction Delay Model) نشان می دهد که اصلاح فرایندهای نهادی و حرفه ای سازی مدیریت پروژه، پیش شرط کلیدی برای افزایش بهره وری عمرانی شهری است. یافته ها پیشنهاد می کند که شهرداری ها از طریق نهادینه سازی برنامه ریزی یکپارچه، تقویت سازوکارهای نظارتی هوشمند و بازنگری در چرخه بودجه ریزی عمرانی، می توانند نسبت تاخیر به زمان مصوب را از میانگین ۲۷٪ به کمتر از ۱۰٪ کاهش دهند. نوآوری این تحقیق در ترکیب تحلیل نهادی و مدیریتی با رویکرد داده بنیاد برای تدوین مدلی علی و بومی در بستر شهرداری ایلام است.

کلیدواژه ها:

تاخیر پروژه های عمرانی ، مدیریت شهری ، عوامل نهادی ، کارآمدی مدیریتی ، مدل علی ICDM ، نظارت هوشمند ، بودجه ریزی عمرانی ، شهرداری ایلام.