نقش سرمایه اجتماعی در تقویت حکمرانی محلی سرزمین: مطالعه موردی صندوق های اعتباری خرد در جوامع روستایی شهرستان باخرز

چکیده مبسوطمقدمه: سرمایه اجتماعی به عنوان یک عامل کلیدی در ارتقای حکمرانی موثر و توسعه پایدار در جوامع روستایی اهمیت زیادی دارد. همچنین یکی از راهکارهای توجه به سرمایه اجتماعی در طرح های توسعه پایدار روستایی، صندوق های اعتباری خرد معرفی گردیده اند. لذا سنجش اثرگذاری اجرای طرح های آبادانی و پیشرفت مناطق روستایی با تاکید بر ارتقای سرمایه اجتماعی اعضای صندوق های اعتباری خرد بسیار حائز اهیمت است. از این رو پژوهش حاضر به بررسی نقش سرمایه اجتماعی اعضای صندوق های اعتباری خرد روستایی مناطق هدف طرح آبادانی و پیشرفت منظومه های روستایی شهرستان باخرز استان خراسان رضوی در حکمرانی خوب سرزمین مناطق روستایی با استفاده از روش تحلیل شبکه اجتماعی پرداخته است. هدف اصلی این مطالعه، شناسایی تاثیرات سرمایه اجتماعی بر روابط اجتماعی، مشارکت محلی و تغییرات در رژیم های حکمرانی در چهار روستای شهرستان باخرز بوده است. مواد و روش ها: پژوهش حاضر از نوع پژوهش پیمایشی و به صورت گردآوری داده های میدانی می باشد. در این پژوهش از روش تحلیل شبکه اجتماعی برای بررسی روابط بین جامعه محلی عضو صندوق های اعتباری خرد چهار روستای ارزنه، قلعه نو علیا، نصرت آباد و نوبهار غلامان در شهرستان باخرز و ارزیابی سرمایه اجتماعی آن ها در قبل و بعد از اجرای طرح آبادانی و پیشرفت منظومه های روستایی این شهرستان (سال ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳) استفاده شد. داده ها از طریق پرسشنامه های ساختاریافته تحلیل شبکه و نمونه گیری بر اساس جدول Krejcie و Morgan (۱۹۷۰) تعداد نمونه ۱۸۱ نفر انجام گردید و سپس با استفاده از نرم افزار تحلیل شبکه UCINET۶، سنجه های سطح کلان شبکه شامل تراکم شبکه، تمرکز شبکه، دوسویگی و انتقال پذیری پیوندها و میانگین فاصله ژئودزیک محاسبه شدند. سپس به منظور تحلیل پویایی رژیم حکمرانی سرزمین در قبل و بعد از اجرای طرح آبادانی و پیشرفت روستایی این شهرستان از دو سنجه تراکم و تمرکز استفاده گردیده و رژیم های حکمرانی شناسایی و تحلیل گردیدند.نتایج و بحث: نتایج نشان داد که افزایش سرمایه اجتماعی به بهبود روابط اجتماعی و تاب آوری جوامع محلی منجر شده است.​ نتایج حاکی از تنوع سنی و جنسیتی در جوامع مورد مطالعه است، که وجود جمعیت جوان می تواند به عنوان یک مزیت در توسعه اجتماعی و اقتصادی تلقی شود. با این حال، نابرابری های جنسیتی و کمبود مشارکت زنان در فعالیت های توسعه، می تواند چالش های جدی برای حکمرانی خوب سرزمین در این جوامع ایجاد کند. افزایش شاخص تراکم شبکه و کاهش میانگین فاصله ژئودزیک در این پژوهش نشان دهنده بهبود شرایط اجتماعی و افزایش سرعت گردش اطلاعات در شبکه های روستایی بعد از اجرای طرح آبادانی و پیشرفت منظومه های روستایی است که به ورود دانش جدید و نوآوری کمک می کند. همچنین، تغییر رژیم حکمرانی از حالت متمرکز ناهماهنگ به نظام چندمرکزی، توزیع بهتر قدرت و افزایش همبستگی در جامعه را نشان داد. شناسایی کنشگران کلیدی در شبکه های اجتماعی و تقویت همکاری های آنان نیز می تواند به بهبود عملکرد اجتماعی و اقتصادی جوامع کمک کند و به انتقال موثرتر به سمت حکمرانی خوب منجر شود. این یافته ها تاکید دارد که سرمایه اجتماعی از عوامل اساسی در بهبود حکمرانی و کاهش نابرابری های اجتماعی به شمار می آید.نتیجه گیری: نتایج این پژوهش نشان داد که افزایش سرمایه اجتماعی بعد از اجرای طرح آبادانی و پیشرفت منظومه های روستایی شهرستان باخرز در چهار روستای مورد مطالعه علاوه بر اینکه به بهبود حکمرانی کمک کرده است، بلکه می تواند الگوی مناسبی برای سایر مناطق روستایی باشد. از این رو پیشنهاد می شود که برنامه های توسعه ای در مناطق روستایی بیشتر بر تقویت سرمایه اجتماعی تمرکز نموده تا بتوان به حکمرانی خوب و پایدار سرزمین دست یافت. همچنین انتقال رژیم حکمرانی به رژیم چندمرکزی که به عنوان کارآمدترین رژیم حکمرانی شناخته می شود از مهم ترین دستاوردهای اجرای طرح آبادانی و پیشرفت منظومه های روستایی در چهار روستای هدف در شهرستان باخرز به دلیل ارتقای فرهنگ مشارکت و همکاری و همچنین توزیع قدرت در بین جوامع روستایی به دلیل ماهیت مشارکتی صندوق های اعتباری خرد روستایی بوده است. همچنین، توجه ویژه به توانمندسازی زنان و جوانان می تواند به بهبود وضعیت اجتماعی و اقتصادی جوامع کمک کند.

کلیدواژه ها:

تاب آوری جوامع محلی ، مشارکت اجتماعی ، نوآوری در مناطق روستایی ، توانمندسازی ، پایداری محیطی