مدل­سازی پراکنش گونه بلوط ایرانی (Quercus brantii Lindl) در شهرستان هلیلان با استفاده از روش حداکثر آنتروپی (MaxEnt)

چکیده مبسوطمقدمه: جنگل های زاگرس به عنوان یکی از وسیع ترین و مهم ترین نواحی رویشی ایران، نقشی حیاتی در پایداری منابع طبیعی و محیط زیست ایفا می کنند. این جنگل ها علاوه بر ذخیره سازی آب های زیرزمینی و کاهش فرسایش خاک، به دلیل ارائه خدمات ارزشمندی مانند تعدیل اقلیم، حفاظت از تنوع زیستی و ارائه منافع اجتماعی-اقتصادی از اهمیت به سزایی برخوردارند. در این میان، بلوط ایرانی (Quercus brantii Lindl) مهمترین گونه جنگل­های زاگرس است و دامنه پراکنش وسیعی در این جنگل ها دارد. با توجه به اینکه این گونه به دلیل تهدیداتی مانند بهره برداری بی رویه، تخریب زیستگاه ها و تغییرات اقلیمی به شدت آسیب پذیر شده و در معرض خطر نابودی قرار دارد، این تحقیق با هدف مدل‎سازی پراکنش گونه بلوط ایرانی با استفاده از روش حداکثر آنتروپی (MaxEnt)، بررسی تاثیر عوامل مختلف محیطی بر پراکنش و تهیه نقشه پراکنش بهینه آن در شهرستان هلیلان با استفاده از روش حداکثر آنتروپی انجام شد. نتایج این تحقیق می تواند به برنامه ریزی های دقیق تر برای حفاظت از این گونه ارزشمند و مدیریت پایدار جنگل های زاگرس کمک کند.مواد و روش‎ها: در این تحقیق برای مدل­سازی پراکنش این گونه در جنگل­های شهرستان هلیلان استان ایلام از روش حداکثر آنتروپی استفاده شد. برای ایجاد مدل، ۷۵ درصد داده­ها (۸۹ نقطه) بهصورت تصادفی به عنوان داده­های آموزشی و ۲۵ درصد (۳۰ نقطه) مابقی به عنوان داده­های آزمون جهت ارزیابی مستﻘل مدل به کار رفت. حداکثر تعداد نﻘاط پس زمینه نیز ۱۰۰۰۰ با ۱۵ تکرار در نظر گرفته شد. برای این کار از ۱۹ متغیر اقلیمی، ۳ متغیر فیزیوگرافی و پوشش برف استفاده شد. در ابتدا با استفاده از نرم­افزار Arc GIS لایههای محیطی موردنظر تهیه گردید. سپس از مدلMaxEnt  برای بررسی توزیع فعلی و آینده (۲۰۷۰-۲۰۵۰) گونه استفاده شد. همچنین برای ارزیابی دقت مدل­سازی، آماره سطح زیر نمودار در منحنیROC  اندازه­گیری شد.نتایج و بحث: ارزیابی دقت مدل­سازی بر اساس منحنی ROC نشان داد که دقت مدل در سطح عالی است (AUC = ۰.۹۴۷). نتایج این مطالعه نشان داد که درجه حرارت سالانه، متوسط درجه حرارت ماهانه، شاخص هم­دمایی، بارش سالانه و ارتفاع از سطح دریا بیشترین سهم را در مدل­سازی پراکنش گونه بلوط ایرانی داشتند. علاوه بر این، درجه حرارت سالانه و متوسط درجه حرارت ماهانه بیش از نیم درصد سهم کل متغیرها یعنی ۵۸ درصد پراکنش گونه بلوط ایرانی را توجیه کردند و بیشترین سهم را در توجیه پراکنش آن دارا هستند. نتایج مدل نشان داد که محدوده­ای با مساحت ۷۰۶۷ هکتار در منطقه مورد مطالعه دارای پتانسیل عالی و محدوده­­ای با مساحت ۱۰۷۷۹ هکتار دارای پتانسیل خوب جهت پراکنش گونه بلوط ایرانی می­باشد. از طرفی ۵۴۷۵۰ هکتار از محدوده منطقه مورد مطالعه پتانسیل ضعیف و متوسطی برای پراکنش گونه بلوط ایرانی نشان داد. نتایج نشان داد که دامنه ارتفاعی حضور گونه بلوط ایرانی از ۱۰۰۰ تا ۲۳۳۹ متر از سطح دریا بوده که با افزایش ارتفاع، احتمال حضور گونه افزایش می‎یابد. گونه بلوط ایرانی تﻘریبا در تمام جهات جغرافیایی دیده می‎شود و دامنه غالب حضور گونه دامنههای جنوبی، شرقی و جنوب شرقی است و با افزایش شیب تا حدود ۲۵ درصد، حضور گونه در رویشگاه دارای روند افزایشی است و پس از آن با محدودیت مواجه خواهد شد.نتیجه گیری: نتایج کلی این مطالعه نشان داد که متغیرهایی نظیر دمای متوسط سالانه، دمای متوسط ماهانه، شاخص هم دمایی، بارش سالانه و ارتفاع از سطح دریا نقش مهمی در مدل سازی پراکنش گونه بلوط ایرانی ایفا می کنند. پراکنش این گونه عمدتا در جهات جنوبی و در دامنه ارتفاعی ۱۰۰۰ تا ۲۳۳۹ متر از سطح دریا مشاهده شد. این تحقیق اطلاعات ارزشمندی درباره دامنه تحمل پذیری گونه بلوط ایرانی نسبت به متغیرهای محیطی ارائه می دهد که می تواند به عنوان مبنای علمی در تصمیم گیری های مدیریتی مورد استفاده قرار گیرد. این اطلاعات نه تنها در اولویت بندی مناطق حفاظت شده و اجرای اقدامات حفاظتی و اصلاحی موثر هستند، بلکه با افزایش احتمال موفقیت طرح های کاشت و احیاء، به حفظ و توسعه این گونه در مناطق در معرض تخریب کمک می کنند.

کلیدواژه ها:

بلوط ، حداکثر آنتروپی ، مدل& lrm ، سازی ، هلیلان ، GIS