خاستگاه نقوش در آرایه های کاشی کاری ایوان های صحن آزادی حرم مطهر رضوی

در بناهای مجموعه حرم مطهر حضرت رضا (ع)، که یکی از بزرگ ترین و باشکوه ترین مجموعه های مذهبی جهان به شمار می رود، کاشی کاری شاخص ترین عنصر تزیینی در معماری صحن هاست. مسئله تحقیق، ناظر بر نقوش کاشی کاری و  موقعیت قرارگیری آن ها در صحن آزادی حرم رضوی است. هدف این پژوهش، بر مطالعه خاستگاه نقوش و درک رابطه آن با موقعیت قرارگیری در ایوان های صحن آزادی حرم رضوی استوار است. این پژوهش که ماهیتی توصیفی- تحلیلی دارد با گردآوری اطلاعات به صورت اسنادی و میدانی، در پی یافتن پاسخی برای دو پرسش است. نخست این که خاستگاه انواع نقوش تزیینی کاشی کاری ایوان های صحن آزادی حرم رضوی در دوره قاجار کدام اند؟ و پرسش دیگر این که این خاستگاه چه ارتباطی با مکان قرارگیری هر یک از نقوش دارد؟ نتایج تحقیق نشان می دهند که خاستگاه نقوش کاشی کاری ایوان های چهارگانه صحن آزادی را می توان در سنت، مدرنیته و تلفیق سنت و مدرنیته جستجو کرد. انواع ترکیب های هندسی، نقوش پیکره ای، گیاهی و گلدان، در دسته نقوش سنتی جای داده می شوند. منظره نگاری کارت پستالی جزء نقش های مدرن؛ نقوش گل ومرغ، گل فرنگ، درخت و گلدان با طرح گل فرنگ و منظره نگاری، کاسه بشقاب و فرشته در دسته نقوش تلفیقی قرار می گیرند. نتایج همچنین نشان می دهند که نقوش سنتی بیشترین فراوانی را در تزیین ایوان ها دارند. ایوان غربی با توجه به موقعیت ممتاز، عمدتا از نقوش سنتی بهره برده است. ایوان شرقی، ترکیبی از نقوش سنتی، مدرن و تلفیقی را با رویکردی محافظه کارانه نمایش می دهد. ایوان شمالی با متنوع ترین نقوش تزیینی، بیانگر آزادی عمل بیشتر طراحان در انتخاب و کاربرد نقوش متناسب با تحولات هنری دوره قاجار است؛ در مقابل، ایوان جنوبی عمدتا به نمایش نقوش سنتی اختصاص یافته­ است. به نظر می رسد که طراح علاوه ­بر توجه به خاستگاه و نوع نقش، تحولات هنری و اجتماعی عصر قاجار را نیز در موقعیت قرارگیری نقوش درنظر داشته ­است.

کلیدواژه ها:

آرایه های کاشی کاری ، نقوش ، خاستگاه ، حرم رضوی ، صحن آزادی ، دوره قاجار