تحلیل حقوقی نقش شهرداری ها در ارتقاء حقوق شهروندی و توسعه فضای سبز شهری

توسعه و حفظ فضای سبز شهری به عنوان یکی از ارکان بنیادین حقوق شهروندی نسل سوم و تجلی عینی حق بر محیط زیست سالم و پایدار، از وظایف قانونی و اخلاقی اساسی شهرداری ها به شمار می رود؛ وظیفه ای که ریشه در اصول ۵۰ قانون اساسی (حفاظت عمومی از محیط زیست)، قانون شهرداری ها (ماده ۵۵)، قانون حفظ و گسترش فضای سبز در شهرها (۱۳۶۴ با اصلاحات بعدی) و تعهدات بین المللی ایران به کنوانسیون های زیست محیطی (مانند کنوانسیون تنوع زیستی ۱۹۹۲) دارد. فضای سبز نه تنها کیفیت هوا را بهبود می بخشد، دمای شهری را کاهش می دهد و تنوع زیستی را حفظ می کند، بلکه نماد عدالت فضایی، سلامت روانی شهروندان و توسعه پایدار شهری است؛ با این حال، چالش های حقوقی متعدد از جمله تغییر کاربری اراضی سبز به تجاری-مسکونی، قطع غیرمجاز درختان، کمبود منابع مالی و تداخل اختیارات نهادی، اجرای این وظایف را ناکارآمد ساخته است (حسینی نژاد، ۱۴۰۱؛ Pierre, ۲۰۱۸).این پژوهش با روش تحلیلی-تطبیقی و بررسی آرای دیوان عدالت اداری، به واکاوی مبانی حقوقی وظایف شهرداری در حوزه فضای سبز و چالش های مرتبط با حفظ و گسترش آن می پردازد. نتایج نشان می دهد که تضمین حق شهروندان بر محیط زیست سالم، مستلزم تقویت ضمانت اجراهای کیفری و مدنی در قبال تخریب فضای سبز (جریمه های تصاعدی + حبس)، الزام قانونی به تدوین طرح جامع فضای سبز ۲۰ساله با ضمانت اجرا، تخصیص بودجه مستقل ۲٪ از درآمدهای شهرداری به این حوزه، و حل تداخل اختیارات از طریق شورای عالی فضای سبز شهری است. این اصلاحات نه تنها حقوق شهروندی را ارتقا می دهند، بلکه عدالت زیست محیطی و توسعه پایدار را محقق می سازند (رحمانی، ۱۴۰۰؛ Schmidt, ۲۰۲۰).

کلیدواژه ها:

حقوق شهروندی ، فضای سبز شهری ، شهرداری ها ، حق بر محیط زیست سالم ، تغییر کاربری اراضی ، قانون شهرداری ، ضمانت اجراهای حقوقی ، عدالت زیست محیطی ، طرح جامع فضای سبز ، اصل ۵۰ قانون اساسی.