محبوبیت سفرنامه های فرنگ ناصرالدین شاه در هندوستان متحده

ناصرالدین شاه (۱۲۴۷-۱۳۱۳ق/۱۸۳۱-۱۸۹۶) چهارمین شاه سلسله قاجار در هندوستان متحده (پیش از سال ۱۹۴۷) از محبوبیت برخوردار بود: شاهی تجددپسند که خواهان پیشرفت کشور است؛ در سفرهایش به اروپا مورد استقبال باشکوه شاهان اروپایی و ملکه انگلیس قرار گرفت؛ پس از برگشت از اروپا خطوط تلگراف و راه آهن ... را در کشورش راه اندازی کرد. با شنیدن خبر قتل ناصرالدین شاه، مردم هندوستان برای «شاه شهید» مجالس سوگواری برپا نمودند. مسافران/ زائران هندوستانی که به ایران به زیارت حرم عبدالعظیم می رفتند، به مزار ناصرالدین شاه رفته و فاتحه می فرستادند. وقتی سه سفرنامه فرنگ ناصرالدین شاه چاپ شد، به سرعت در هندوستان پرخواننده شد و محبوبیت چند وجهی یافت: متن فارسی سفرنامه ها به شکل مصور بارها در هندوستان چاپ شد؛ در جایگاه فارسی معیاری معاصر در دبیرستان ها و دانشگاه های هندوستان تدریس شد؛ برای رفع نیاز دانش آموزان و دانشجویان واژه نامه فارسی اردو هم تدوین شد؛ بخشی هایی از سفرنامه اول به زبان اردو ترجمه شد. در این مقاله ابتدا به محبوبیت ناصرالدین شاه در هندوستان آن زمان اشاره شده است؛ سپس مشخصات کامل برخی از نخستین چاپ های سه سفرنامه فرنگ ناصرالدین در هندوستان آورده شده است. در ادامه به گزیده های این سفرنامه ها در کتاب های درسی دبیرستان و دانشگاه های هندوستان پرداخته شده است. در پایان مقاله، به کتابی به زبان اردو درباره مظفرالدین شاه در جایگاه شاه اصلاحگر و پسر ناصرالدین شاه پرداخته می شود.

کلیدواژه ها:

هندوستان متحده ، ناصرالدین شاه ، محبوبیت سه سفرنامه فرنگ ناصرالدین شاه ، چاپ متن فارسی ، کتاب های فارسی مدارس و دانشگاه های هندوستان ، مظفرالدین شاه