محرک های شناختی، اجتماعی و جمعیتی کارآفرینی کشاورزی: شواهدی از اقتصادهای مبتنی بر منابع تولید با استفاده از داده های GEM

مقدمه و هدف: کارآفرینی کشاورزی یکی از ارکان اساسی تحول اقتصادی پایدار در اقتصادهای مبتنی بر منابع طبیعی (RBEs) و اقتصادهای مبتنی بر عوامل تولید (FDEs) محسوب می شود. این نوع کارآفرینی علاوه بر نقش مستقیم خود در افزایش بهره وری کشاورزی، نقشی محوری در توسعه روستایی، امنیت غذایی، تنوع درآمد و انتشار نوآوری دارد. در اقتصادهای مبتنی بر منابع، کارآفرینی کشاورزی اغلب به عنوان ضرورتی اقتصادی و درعین حال فرصتی اجتماعی پدیدار می شود که از تعامل میان وفور منابع طبیعی، عرضه نیروی کار و ضعف های نهادی شکل می گیرد. با این حال، با وجود اهمیت حیاتی آن برای توسعه پایدار و تحول ساختاری، شواهد تجربی در مورد عوامل تعیین کننده خرد کارآفرینی کشاورزی در چنین بسترهایی هنوز اندک است. ادبیات جهانی کارآفرینی عمدتا بر اقتصادهای پیشرفته یا کارایی محور متمرکز است و از بررسی بنیان های شناختی، اجتماعی و جمعیت شناختی ورود کارآفرینان در مناطق وابسته به کشاورزی غفلت کرده است. این مطالعه به این خلا پاسخ می دهد و چارچوب تحلیلی یکپارچه ای را توسعه داده، به صورت تجربی آزمون می کند تا بررسی نماید که چگونه عوامل شناختی، اجتماعی و جمعیت شناختی به طور مشترک تصمیم افراد را برای ورود به کارآفرینی نوپای کشاورزی شکل می دهند. تمرکز اصلی بر سه متغیر شناختی - ادراک فرصت، خودکارآمدی، و ترس از شکست - و یک متغیر اجتماعی کلیدی یعنی شبکه سازی است، در حالی که متغیرهای سن، جنسیت، تحصیلات و درآمد خانوار به عنوان کنترل لحاظ شده اند. بدین ترتیب، پژوهش حاضر درک دقیق تری از تعامل میان ویژگی های فردی با ساختارهای نهادی و محیطی در اقتصادهای مبتنی بر منابع ارائه می دهد. همچنین، این پژوهش با بهره گیری از داده های هماهنگ شده پروژه «نظرسنجی جمعیت بزرگسال» در چارچوب پایگاه داده «پایش جهانی کارآفرینی (GEM)»، دیدگاه مقایسه ای بین کشوری را به کار می گیرد تا ناهمگنی میان اقتصادهای نوظهور و مبتنی بر منابع را روشن سازد. مواد و روش ها: تحلیل حاضر از یک طرح پژوهشی کمی و مقطعی بهره می گیرد که از داده های تجمیعی پایگاه GEM برای دوره ۲۰۲۲–۲۰۱۸ استفاده می کند. این مجموعه داده به دلیل ارائه شاخص های استانداردشده از رفتار و نگرش کارآفرینانه در کشورها، به ویژه برای مقایسه های میان کشوری، بسیار مناسب است. نمونه نهایی شامل ۱۲۰۰ نفر از افراد در سن کار (۱۸ تا ۶۴ سال) از پنج اقتصاد مبتنی بر منابع طبیعی است: هند، قزاقستان، ایران، ویتنام و ماداگاسکار. انتخاب این کشورها بر اساس اشتراک در ویژگی هایی همچون وابستگی به منابع طبیعی، ساختارهای نهادی در حال گذار و درجات متفاوت اتکای اقتصادی به کشاورزی انجام شده است. متغیر وابسته، ورود به کارآفرینی نوپای کشاورزی، به صورت متغیر دوحالته تعریف شده است (۱ = مشارکت در راه اندازی فعالیت کشاورزی، ۰ = غیر از آن). متغیرهای مستقل شامل سه عامل شناختی (ادراک فرصت، خودکارآمدی و ترس از شکست) و یک شاخص سرمایه اجتماعی (شبکه سازی) است که همگی به صورت شاخص های دوحالته و بر اساس استاندارد GEM کدگذاری شده اند. متغیرهای کنترلی شامل سن (پیوسته)، جنسیت (دوحالته)، سطح تحصیلات (چهار متغیر مجازی برای ابتدایی، متوسطه، پسادبیرستان و دانشگاه) و سطح درآمد خانوار (دو متغیر مجازی بر اساس سه کات درآمدی ملی) هستند. برای برآورد احتمال ورود به کارآفرینی، از مدل رگرسیون لوجیت دودویی استفاده شده است. آزمون های تشخیصی شامل آزمون نیکویی برازش هاسمر- لمشو و تحلیل عامل تورم واریانس (VIF) نشان دهنده کفایت مدل و نبود هم خطی چندگانه هستند. فرضیه های رقابتی برای سنجش قدرت نسبی عوامل شناختی در برابر عوامل اجتماعی آزمون شده اند تا مشخص شود کدام دسته از محرک ها - ادراک فرصت یا عوامل اجتماعی - در تبیین ورود به کارآفرینی کشاورزی غالب است. یافته ها: نتایج تجربی بر نقش محوری عوامل شناختی در شکل گیری ورود به کارآفرینی کشاورزی تاکید دارند. در میان آن ها، ادراک فرصت قوی ترین تاثیر را نشان داده است، که از اثر خودکارآمدی فراتر می رود. این یافته حاکی از آن است که در اقتصادهای مبتنی بر منابع، شناسایی فرصت های واقعی کشاورزی نسبت به باور به توانایی فردی در کارآفرینی، نقش تعیین کننده تری دارد. این امر با دیدگاهی هم راستا است که در محیط های نهادی شکننده و دارای محدودیت مالی، هوشیاری شناختی و توان تشخیص فرصت ها پیش شرط های اصلی اقدام کارآفرینانه محسوب می شوند. جالب آنکه ترس از شکست رابطه معناداری با ورود به کارآفرینی نداشته است، که نشان می دهد انگیزه های ناشی از ضرورت - که ریشه در کمبود فرصت شغلی و ناامنی درآمدی دارند - اثر بازدارنده ریسک گریزی را کاهش می دهند. تحلیل همچنین نشان می­دهد که شبکه سازی تاثیر مثبتی بر احتمال آغاز فعالیت کشاورزی دارد، اما اندازه اثر آن کمتر از متغیرهای شناختی است. این نتیجه فرضیه غلبه سرمایه اجتماعی بر عوامل شناختی در محیط های محدود از نظر منابع را رد می کند و نشان می دهد هرچند شبکه ها دسترسی به اطلاعات و منابع غیررسمی را تسهیل می کنند، اما جهت گیری شناختی فردی همچنان عامل آغازین اصلی است. در میان متغیرهای جمعیت شناختی، سن تاثیر منفی بر احتمال کارآفرینی دارد؛ یعنی افراد جوان تر تمایل بیشتری به شروع فعالیت های کشاورزی دارند. جنسیت اثر معناداری نشان داده است، به گونه ای که مردان ۷۳/۱ برابر بیش از زنان احتمال ورود به کارآفرینی کشاورزی دارند، که بازتابی از موانع ساختاری و فرهنگی پایدار در مشارکت زنان در کشاورزی است. تحصیلات اثر مثبت و معناداری دارد و نشان می دهد که سطوح بالاتر تحصیلی، به ویژه آموزش دانشگاهی، توانایی شناسایی و بهره برداری از فرصت های کشاورزی را افزایش می دهد. در مقابل، درآمد خانوار تاثیر معناداری ندارد، که می تواند ناشی از همسانی نسبی محدودیت های مالی میان نمونه ها یا نقش جبران کننده تامین مالی غیررسمی باشد. نتیجه گیری: یافته های این پژوهش شواهد تجربی جدیدی درخصوص عوامل موثر بر کارآفرینی کشاورزی در اقتصادهای مبتنی بر منابع ارائه می دهند. نتایج نشان می دهند که ورود به کارآفرینی در کشاورزی عمدتا از فرآیندهای شناختی - به ویژه ادراک فرصت - ناشی می شود، نه از عوامل اجتماعی یا محدودیت های رفتاری ناشی از ترس. این نتیجه دیدگاه های رایج مبنی بر برتری سرمایه اجتماعی در کارآفرینی را به چالش می کشد و بر اهمیت توانایی های شناختی به عنوان محور اصلی تصمیم گیری کارآفرینانه در کشورهای با درآمد پایین و متوسط تاکید دارد. از منظر نظری، این پژوهش با نشان دادن وابستگی زمینه ای محرک های کارآفرینی گامی پیشرو محسوب می شود. یافته ها بیانگر آن هستند که تاثیر نسبی عوامل شناختی، اجتماعی و جمعیت شناختی تابعی از ویژگی های ساختاری گسترده تر نظیر کیفیت نهادی، بلوغ بازار و نوع مشوق های اقتصادی است. ادغام دیدگاه های شناختی و اجتماعی در قالب یک مدل واحد، درک جامع تری از رفتار کارآفرینانه در محیط های در حال توسعه و وابسته به منابع ارائه می دهد. از منظر سیاست گذاری، نتایج این پژوهش حاوی چند پیام کلیدی هستند. تقویت نظام های اطلاعات بازار و زیرساخت های دیجیتال می تواند از طریق بهبود دسترسی به داده های به موقع و مرتبط در حوزه بازارها و فناوری های کشاورزی، به ارتقای ادراک فرصت منجر شود. گنجاندن آموزش کارآفرینی در برنامه های آموزشی کشاورزی نیز به افزایش خودکارآمدی و مهارت های فنی انجامیده، زمینه ساز شکل گیری فرهنگ کارآفرینی فعال تر و نوآورانه تر خواهد بود. همچنین، طراحی سیاست های هدفمند برای رفع موانع جنسیتی، از جمله محدودیت زنان در دسترسی به اعتبار، زمین و آموزش، ضرورتی انکارناپذیر است. در نهایت، توسعه برنامه های کارآفرینی ویژه جوانان می تواند پویایی این قشر را در مسیر ایجاد کسب وکارهای پایدار کشاورزی هدایت کند.

کلیدواژه ها:

Agricultural Entrepreneurship ، Cognitive Drivers ، Factor-Driven Economies ، GEM Data ، اقتصادهای مبتنی بر منابع تولید ، داده های GEM ، کارآفرینی کشاورزی ، محرک های شناختی