تحلیل ساختاری انواع تشبیه تفضیل در غزلیات سعدی

تشبیه تفضیل یکی از انواع مهم و اغراق­آمیز تشبیه است که علاوه بر اینکه موجب نوسازی تشبیه می شود، جنبه­های زیبایی­شناسی بسیاری را نیز به سخن می­افزاید. با وجود گستردگی ساختاری این نوع تشبیه، کتب بلاغی آن را به­ شکلی محدود تعریف کرده اند؛ به این معنا که تنها نوعی از تشبیه را شامل می دانند که در آن ابتدا مشبه، به مشبه­بهی تشبیه می­شود و سپس بر آن ترجیح داده می­شود. این رویکرد، ناشی از بی توجهی به تنوع ساختاری تشبیه تفضیل است؛ درحالی که این نوع تشبیه الگوهای متنوع و گسترده ای دارد. درحالی که نه تنها دامنه ساختاری تشبیه تفضیل محدود نیست، بلکه اشکال و ساخت­های متعدد و گسترده­ای را شامل می شود. در این مقاله، از روش مطالعه کتابخانه ای و بررسی اسنادی برای گردآوری مفاهیم نظری، و از تحلیل محتوای کیفی برای بررسی ۲۵۴ غزل از غزلیات سعدی (که با استفاده از فرمول «کوکران» و روش تصادفی نظام مند انتخاب شدند) استفاده شده و علاوه بر بازتعریف تشبیه تفضیل، اشکال مختلف ساختاری آن با توجه به این غزل­ها استخراج و معرفی شده است. در این تعداد از غزلیات سعدی، تشبیه تفضیل از بین ۲۵۳۶ بیت، ۳۱۵ بیت را به خود اختصاص داده که سعدی برای ساخت آن از ۳۷ الگوی ساختاری کاملا متنوع و متفاوت استفاده کرده است. وجود این تشبیه با چنین بسامد بالا و چنین تنوع ساختاری، دلالت بر این امر دارد که تشبیه تفضیل یکی از ارکان اصلی غزلیات سعدی و یکی از ویژگی های سبکی غزلیات او است که حدود ۱۲ درصد از ابیات او را در بر می­گیرد. این تنوع و بسامد نشان دهنده نقش محوری تشبیه تفضیل در غزلیات سعدی و تاثیر آن در خلق معشوقی دست نیافتنی و بی همتا است.

کلیدواژه ها:

بلاغت ، تشبیه ، تشبیه تفضیل ، الگوی ساختاری تشبیه ، غزلیات سعدی