تشبیه مزدوج در شعر فارسی صناعتی فراموش شده در منابع بلاغت

تشبیه به عنوان یکی از شگردهای اساسی تخیل، اقسام گوناگونی دارد. با اینکه منابع بلاغت کمابیش در پی شناسایی، تعریف و دسته بندی اقسام تشبیه و به طورکل، تدوین مبانی نظری زیبایی شناسی ادبیات فارسی بوده اند، همواره تطابق کامل میان متون خلاقانه و منابع نظری برقرار نبوده است. ازاین رو، دسته بندی ها و تعاریفی که در متون بلاغی از صناعت تشبیه عرضه می شود، نمایانگر همه شیوه های تشبیه سازی و ظرایف خلاقانه آن نیستند. یکی از شیوه های بدیع تشبیه در شعر فارسی، تشبیه مزدوج نام دارد. هدف این پژوهش آن بود که ضمن به دست دادن تعریفی جامع و مانع از این تشبیه، تاریخچه آن را در کتب بلاغت و دیوان های شعری بررسی و درنهایت رایج ترین الگوهای تشبیه مزدوج را شناسایی کند. درنهایت، این نتایج حاصل شد که تشبیه مزدوج نوعی تشبیه استخدام است با بن مایه معنایی ثابت که بیانگر شباهت غم انگیز وجهی از امور عاشق به یک ویژگی در معشوق است. شباهتی که ته تنها بیانگر نزدیکی نیست، بلکه به شکلی متناقض نما، آشکارکننده نوعی دوری و تباین است. دیگر اینکه ظاهرا کهن ترین منبع بلاغی که تشبیه مزدوج را شناسایی و تعریف کرده، ترجمان البلاغه است؛ اما بلاغیون پس از رادویانی، این شیوه بدیع تشبیه سازی را یا فراموش کرده اند یا با نام تشبیه تسویت، ویژگی های گوهری و متمایزکننده آن را از نظر انداخته اند. همچنین، نخستین شاعری نیز که اقبال ویژه به این نوع تشبیه داشته، ظاهرا منطقی رازی است. در واپسین گام، پس از ذکر وجوه اشتراک و تمایز تشبیه مزدوج با تشبیه تسویت و تشبیه استخدام، این صنعت تعریف و بازشناسایی و با مراجعه به دیوان های شعری، اقسام تشبیه مزدوج در قالب شانزده الگوی رایج و پرکاربرد، شناسایی و دسته بندی شد.

کلیدواژه ها:

تشبیه ، تشبیه مزدوج ، بلاغت ، شعر فارسی ، تشبیه تسویت ، استخدام