نگاهی بر جناس مرکب در فن بدیع و نقش تکیه کلام در تشخیص آن

جناس مرکب، یکی از ظریف ترین و پیچیده ترین آرایه های لفظی در علم بدیع است که با تکیه بر شباهت آوایی واژگان و تفاوت معنایی آن ها، به خلق زیبایی های هنری در متون ادبی می انجامد. این نوع جناس، برخلاف جناس تام که بر تطابق کامل لفظی استوار است، بر پایه هم آوایی ناقص و ترکیب واژگان مستقل شکل می گیرد و از این رو، درک و تشخیص آن نیازمند دقتی مضاعف و آشنایی با ساختارهای زبانی و بافت معنایی متن است. در این میان، «تکیه کلام» به عنوان یکی از عناصر زبانی و بلاغی، نقشی کلیدی در شناسایی و برجسته سازی جناس مرکب ایفا می کند. تکیه کلام ها، با تثبیت الگوهای گفتاری و تاکید بر واژگان خاص، می توانند بستری مناسب برای ظهور جناس های مرکب فراهم آورند یا حتی خود به عنوان بخشی از ساختار جناس عمل کنند. این مقاله با رویکردی تحلیلی-توصیفی، به بررسی جایگاه جناس مرکب در متون نظم و نثر فارسی پرداخته و نقش تکیه کلام را در تسهیل یا تقویت درک مخاطب از این آرایه مورد واکاوی قرار می دهد. یافته ها نشان می دهد که بسیاری از شاعران و نویسندگان فارسی زبان، آگاهانه از تکیه کلام ها برای خلق یا برجسته سازی جناس مرکب بهره برده اند. در پایان، مقاله بر ضرورت بازخوانی نقش عناصر گفتاری در تحلیل آرایه های بدیعی تاکید می ورزد و پیشنهاد می دهد که در مطالعات بلاغی، به پیوند میان زبان گفتار و زبان ادب توجه بیشتری مبذول شود.

کلیدواژه ها:

جناس مرکب ، فن بدیع ، تکیه کلام ، آرایه های لفظی.