گونه شناسی مقایسه ای «میمون دژ»ها در ایران؛ تمایزات ساختاری و اقلیمی قلعه میمون فداغ با نمونه های البرز (الموت و قزوین)

در مطالعات باستان شناسی و تاریخ معماری ایران، تشابه اسمی میان آثار پراکنده جغرافیایی، گاه منجر به تعمیم های نادرست و نادیده گرفتن هویت های بومی می شود. واژه «میمون» (به معنای مبارک یا حیوان نمادین) در نام گذاری دژهای متعددی در فلات ایران، از جمله «میمون دژ الموت»، «میمون قلعه قزوین» و «قلعه میمون فداغ» به کار رفته است. این تشابه اسمی، ضرورت انجام پژوهشی تطبیقی برای تفکیک هویت این آثار را ایجاب می کند. پژوهش حاضر با هدف گونه شناسی مقایسه ای و برجسته سازی ویژگی های منحصر به فرد «قلعه میمون» (کوه میمی) در دهستان فداغ لارستان تدوین شده است. روش پژوهش، توصیفی-تحلیلی با رویکرد «اقلیم گرا» است که داده های آن از طریق مطالعات کتابخانه ای (برای نمونه های شمالی) و پیمایش های میدانی و تاریخ شفاهی (برای نمونه فداغ) گردآوری شده است (نریمانی، 1404-1398). یافته های پژوهش نشان می دهد که علی رغم اشتراک در نام، این دژها متعلق به دو پارادایم معماری کاملا متفاوت هستند. نمونه های البرز (قزوین/الموت) در اقلیم سرد و کوهستانی، با دسترسی به منابع آب سطحی و استفاده از آجر و سنگ بنا شده اند؛ در حالی که قلعه میمون فداغ، نمونه ای شاخص از «معماری دفاعی کرانه های خلیج فارس» در اقلیم گرم و خشک است. ویژگی های متمایز قلعه فداغ شامل استقرار بر روی «تک کوه» (Monadnock) در دشت، وابستگی حیاتی به سیستم «آب انبار» (Rainwater Harvesting) برای تامین آب، و استفاده از ملات ساروج مقاوم در برابر گرماست. پژوهش نتیجه می گیرد که قلعه میمون فداغ، نه یک تقلید از الگوی شمالی، بلکه یک اثر مستقل با ریشه های احتمالی ساسانی/اشکانی است که هویت آن با تاریخ محلی و نام «باقر فداغی» گره خورده است و باید به عنوان یک گونه مستقل در معماری دفاعی جنوب ایران ثبت و حفاظت شود.

کلیدواژه ها:

باقر فداغی ، فداغ ، قلعه الموت ، قلعه میمون ، گونه شناسی معماری ،