نبردهای قدرت در دایره قطب شمال

دایره قطب شمال که تا آغاز قرن بیست ویکم منطقه ای عمدتا غیرقابل دسترس و فاقد اهمیت ژئوپلیتیکی عمده تلقی می شد، امروزه به یکی از حساس ترین و پویاترین عرصه های رقابت قدرت های بزرگ جهان تبدیل شده است. ذوب سریع یخ های دریایی ناشی از گرمایش جهانی، دسترسی به منابع عظیم هیدروکربوری (13 درصد نفت و 30 درصد گاز طبیعی کشف نشده جهان)، مسیرهای جدید کشتیرانی (به ویژه مسیر دریای شمال که فاصله آسیا تا اروپا را تا 40 درصد کاهش می دهد)، و اهمیت نظامی فزاینده منطقه (به عنوان کوتاه ترین مسیر موشک های بالستیک بین روسیه و آمریکای شمالی) عوامل اصلی این تحول هستند. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و بهره گیری از منابع معتبر ایرانی و خارجی تا آبان 1404 (نوامبر 2025) نشان می دهد که روسیه همچنان بازیگر مسلط است (با بیش از 40 یخ شکن هسته ای و نظامی سازی گسترده)، ناتو پس از پیوستن فنلاند و سوئد و قرارداد ساخت تا 11 یخ شکن جدید با فنلاند حضور خود را به طور چشمگیری تقویت کرده، و چین از طریق «جاده ابریشم قطبی» و همکاری راهبردی با روسیه نفوذ اقتصادی-علمی خود را گسترش می دهد. با وجود تشدید رزمایش های دوجانبه (Zapad-2025 روسیه و Nordic Response ناتو)، تحریم های مداوم علیه پروژه های روسی مانند Arctic LNG 2، ادعاهای ارضی هم پوشان، و افزایش ترافیک مسیر دریای شمال به حدود 38 میلیون تن در سال 2025، تاکنون هیچ درگیری مسلحانه ای رخ نداده و رقابت عمدتا در قالب نظامی سازی نرم، دیپلماسی حقوقی (UNCLOS)، سرمایه گذاری های چندمیلیارد دلاری و یخ شکن ها جریان دارد. یافته ها حاکی از آن است که «استثنای قطبی» (همکاری علی رغم تنش) همچنان پابرجاست، اما خطر تبدیل شدن منطقه به «جبهه سوم» پس از اوکراین و خاورمیانه به طور واقعی افزایش یافته است. این پژوهش در نهایت پیشنهاد می کند ایران با تقویت همکاری علمی و اقتصادی با روسیه و چین و حضور فعال تر در شورای قطب شمال، از فرصت های انرژی، ترانزیتی و امنیتی این منطقه بهره برداری کند.

کلیدواژه ها:

قطب شمال ، ژئوپلیتیک قطبی ، مسیر دریای شمال ، نظامی سازی ، روسیه ،