ارزیابی و پهنه بندی پتانسیل شدت بیابان زایی تحت تاثیر منابع آب زیرزمینی و فرونشست زمین در حوضه سفیدرود

سابقه و هدف: بیابان زایی کاهش توان اکولوژیکی و زیستی زمین است که به دو صورت طبیعی و مصنوعی رخ می دهد. این پدیده از معضلات مهم کشورها در چارچوب برنامه مدیریتی توسعه پایدار است که خود نتیجه برآیند مجموعه ای از عوامل مختلف محیطی، انسانی و اقلیمی است. هدف از انجام این مطالعه بررسی میزان تاثیر افت سطح و تغییر کیفیت آب های زیرزمینی و فرونشست زمین در وقوع پدیده بیابان زایی و تخریب اراضی در حوضه آبخیز سفیدرود با استفاده از مدل IMDPA است. مواد و روش ها: به منظور ارزیابی شدت بیابان زایی توسط این مدل، از شاخص های افت سطح آب زیرزمینی، نسبت جذب سدیم (SAR) و هدایت الکتریکی (EC) تحت معیار آب زیرزمینتی و از شاخص میزان فرونشست به عنوان معیار فرونشست زمین استفاده شد. شاخص های مورد نظتر پس از امتیازدهی و طبقه بندی، پهنه بندی شدند. معیار فرونشست، با استفاده از نقشه فرونشست تهیه شده از تصاویر ماهواره-ای سنتینل ۱ در سال آبی ۱۳۹۵-۱۳۹۴ مورد ارزیابی قرار گرفت. سپس نقشه نهایی وضعیت بیابان زایی از هم پوشانی نقشه های معیار آب زیرزمینی (سه شاخص افت سفره آب زیرزمینی، نسبت جذب سدیم و هدایت الکتریکی) همچنین نقشه های معیار آب زیرزمینی و معیار خاک (چهار شاخص افت سفره آب زیرزمینی، نسبت جذب سدیم، هدایت الکتریکی و فرونشست زمین) بر اساس میانگین هندسی معیارها به دست آمد.نتایج و بحث: نتایج به دست آمده نشان داد که نقشه هدایت الکتریکی (EC) نشان داد که ۸/۶۴ درصد از حوضه آبخیز در کلاس متوسط، ۵/۰ درصد در کلاس شدید و بسیار شدید قرار دارند. هم چنین نقشه پهنه بندی نسبت جذب سدیم (SAR) نشان داد که ۱۰۰ درصد مساحت حوضه آبخیز دارای ارزش کم تر از ۱۸ است و در طبقه کم یا ناچیز قرار می گیرد. پهنه بندی افت سطح آب نیز نشان داد که تنها ۶ درصد از سطح حوضه آبخیز مورد مطالعه در کلاس متوسط، ۲۹ درصد در کلاس شدید و بسیار شدید قرار دارد. نقشه سطوح مختلف فرونشست زمین نشان داد که فقط ۲ درصد مساحت حوزه آبخیز درگیر فرونشست بوده است. نقشه های طبقات شدت بیابان زایی حوضه سفیدرود به ترتیب حالت های با فرونشست و بدون فرونشست به ترتیب نشان می دهد که ۴۷ درصد و ۴/۰ درصد از منطقه مورد مطالعه دارای شدت بیابان زایی شدید است همچنین در حالت شدت بیابان زایی با فرونشست (۵/۵۱ درصد) و بدون فرونشست (۹۰ درصد) غالبیت با شدت کلاس بیابان زایی متوسط می باشد.نتیجه گیری: نتایج نشان داد که عامل هدایت الکتریکی آب زیرزمینی می تواند تاثیر قابل توجهی در شدت بیابان زایی داشته باشد از طرفی بررسی های انجام گرفته بر روی متوسط وزنی شاخص ها نشان می دهد شاخص نسبت جذب سدیم کم ترین تاثیر را در منطقه دارند. نتایج حاصل از تلفیق سه پارامتر معیار آب زیرزمینی مدل (IMDPA) در حوزه سفیدرود نشان داد حدود ۹۰ درصد از حوزه دارای وضعیت متوسط بیابان زایی می باشند که می تواند ناشی از تاثیر وضعیت متوسط شاخص هدایت الکتریکی در بخش قابل توجهی از حوزه باشد. با این وجود تاثیر افت سطح آب زیرزمینی در مناطقی که دارای وضعیت شدید بیابان زایی از منظر شاخص هدایت الکتریکی بودند سبب شده این مناطق بر طبق معیار آب زیرزمینی دارای وضعیت خیلی شدید بیابان زایی باشند که این شرایط به خوبی در محدوده های مطالعاتی گل تپه-زرین آباد قابل تشخیص است.

کلیدواژه ها:

افت سطح آب زیرزمینی ، پهنه بندی ، حوضه سفیدرود ، GIS ، مدل IMDPA