ارزیابی سرزندگی بر اساس روش های کیفی و تحلیل مکانی (محله های صفاییه و کوی سیلو شهر یزد)

چکیده مبسوط سابقه و هدف: شهرها، به عنوان مکان های تحت سلطه انسان، اثرات منفی بر ابعاد مختلف زندگی شهروندان دارند. از این رو، برنامه-ریزان شهری به دنبال مدیریت و طراحی شهرها هستند تا آن ها را به سمت آینده ی پایدار و قابل زیست هدایت کنند. شهر سرزنده مفهومی متشکل از ملاحظات محیط زیستی، اقتصادی و اجتماعی جهت بهبود زندگی شهروندان است. طی دو دهه اخیر، شهر یزد تحت تاثیر رشد بالای جمعیت و ساخت وساز قرار گرفته است. از این رو هدف اصلی در این مطالعه ارزیابی سرزندگی دو محله با توسعه شهری پر شتاب شامل صفاییه و سیلو است. با توجه به مرور منابع انجام شده؛ ارزیابی سرزندگی در پژوهش های مختلف با یک روش مکانی و یا کیفی انجام شده اند، در این مطالعه از دو روش تحلیل روی داده های ماهواره ای و پرسش نامه ای با هم جهت ارزیابی جامع مولفه های موثر بر سرزندگی شهری استفاده شد.مواد و روش ها: پژوهش حاضر بر حسب هدف، کاربردی و روش گرداوری داده ها از طریق تصاویر ماهواره ای و توزیع پرسش نامه بود که به ترتیب با دو رویکرد تحلیل مکانی (داده های مکانی) و کیفی (نظر شهروندان به عنوان مشتریان اصلی برنامه ریزی) مورد ارزیابی قرار گرفت. در این پژوهش، برای ارزیابی سرزندگی، بر اساس رویکرد تحلیل مکانی از تصاویر ماهواره ای لندست ۸ مربوط به سال ۲۰۲۲ استفاده و شاخص های NDVI، NDBI همچنین سنجه های مساحت و تنوع شانون برای هر دو محله محاسبه شدند. در بخش دوم برای ارزیابی سرزندگی با رویکرد کیفی، از روش تجزیه و تحلیل کمی با استفاده از ابزار پرسش نامه انجام گرفت و برای تحلیل پرسش نامه ها، از آزمون های آماری مختلف استفاده شد.نتایج و بحث: نتایج ارزیابی سرزندگی محله های مورد مطالعه با روش تحلیل مکانی بر اساس داده های پوشش زمین نشان داد که در هر دو محله ، بیشترین درصد پوشش زمین را مناطق ساخته شده تشکیل می دهد. این در حالی است که فضای سبز و باز در محله ی سیلو مساحت بیشتری دارد. برآورد سنجه تنوع شانون نشان داد که تنوع و فراوانی لکه ها در محله ی سیلو بیشتر است. هر چند مساحت تحت پوشش انواع کاربری های فرهنگی-ورزشی در محله صفاییه بیشتر است. محاسبه شاخص NDVI نشان داد در محله صفاییه بالاترین مقدار این شاخص ۳۶/۰ است و پوشش گیاهی تراکم بهتری نسبت به محله ی سیلو دارد. محاسبه و نقشه سازی شاخص NDBI نشان داد بالاترین مقدار NDBI در محله صفاییه ۲۳/۰ و در سیلو ۲۱/۰ است. همچنین در محله صفاییه، ۱۶ درصد از وسعت منطقه، ساخت وساز صورت نگرفته و تنها ۳ درصد دارای ساخت وساز با تراکم زیاد می باشد. در محله ی سیلو ۱۵ درصد از مساحت محله بدون ساخت وساز و حدود ۱ درصد از وسعت آن دارای ساخت وساز با تراکم زیاد است. نتایج ارزیابی سرزندگی محله-های مورد مطالعه بر اساس داده های حاصل از پرسش نامه که با آزمون تی مستقل انجام شد نشان داد صفاییه و سیلو اختلاف معناداری با یکدیگر داشته و صفاییه با مقدار ۰۷۳/۵۱ نسبت به سیلو با مقدار ۷۲۲/۴۳ سرزنده تر بود. نتایج آزمون تی تک نمونه نیز نشان داد که محله ی صفاییه از نظر مولفه های اجتماعی، اقتصادی و بوم شناختی سرزنده است. اما از نظر مولفه کالبدی سرزنده نیست. همچنین مشخص شد محله ی سیلو از نظر مولفه اجتماعی سرزنده است ولی از نظر اقتصادی، کالبدی و بوم شناختی سرزنده نیست.نتیجه گیری: پژوهش حاضر چارچوب جامعی برای ارزیابی سرزندگی مناطق شهری را با بکارگیری دو روش کیفی و تحلیل مکانی بسط داد. چنین ارزیابی جامعی به برنامه ریزان و مدیران شهری برای بهبود کیفیت زیست شهروندان کمک می کند. تحلیل مکانی با سنجش تنوع پوشش زمین، کیفیت و کمیت پوشش سبز و کمیت مناطق ساخته شده امکان درک شرایط فضایی-مکانی سیمای سرزمین شهری را فراهم می آورد. این در حالی است که رویکرد کیفی بر اساس نظر شهروندان تنظیم می-شود. در نهایت، نتایج حاصل از تحلیل پرسش نامه و شاخص های مکانی نشان داد که محله صفاییه سرزندگی بیشتری دارد.

کلیدواژه ها:

تنوع پوشش زمین ، سیمای سرزمین شهری ، شاخص تفاضل ساخت وساز نرمال شده ، شاخص تفاضل گیاهی نرمال شده