پویایی فصلی جوامع گنجشک شکلان کوچک و تنوع گونه ها در طول شیب های ارتفاعی: نگاهی به منطقه شکارممنوع گلستانکوه

سابقه و هدف: ترکیب گونه ها و تنوع زیستی یک جامعه می تواند تحت تاثیر عوامل متعددی مانند موانع جغرافیایی، ناهمگنی زیستگاه ناشی از اختلاف ارتفاع، دسترسی به مواد غذایی، ساختار پوشش گیاهی، دما، بارش و عوامل تاریخی قرار گیرد و الگوهای فضایی مختلف پراکنش گونه ها را ایجاد کند. شناسایی گونه های مختلف از جمله تنوع پرندگان، بخش جدایی ناپذیر حفاظت از تنوع زیستی است. تنوع پرندگان همانند یک شاخص زیستی قوی عمل می کند. آنها سلامت اکوسیستم را نشان می دهند و به تغییرات محیطی و وضعیت تنوع زیستی به طور کلی حساس هستند. در تحقیق حاضر، تغییر در ترکیب ساختار جامعه گنجشک شکلان کوچک جثه در امتداد شیب ارتفاعی طی دو فصل بهار و پاییز در منطقه شکار ممنوع گلستانکوه خوانسار واقع در غرب استان اصفهان بررسی شده است.مواد و روش ها: با توجه به شرقی-غربی بودن شیب تغییرات محیطی، بویژه ارتفاع و خرداقلیم، تعداد سه ایستگاه در راستای شرقی-غربی انتخاب و به کمک تور نامرئی نمونه برداری گردید. نمونه برداری طی دو فصل بهار و پاییز و با چهار تکرار در هر فصل از هر ایستگاه، انجام شد. بمنظور اجتناب از شمارش نمونه های تکراری، حلقه های رنگی سیلیکونی در پای پرندگان نصب گردید. از برنامه Ecological Methodology برای محاسبه انواع شاخص های تنوع گونه ای همچون سیمپسون، شانون-وینر، بریلوئین، کامارگو، اسمیت و ویلسون، اصلاح شده نی و برآورد جک نایف و ضرائب تشابه استفاده شد. همچنین شاخص های مربوط به تنوع بتا، به کمک برنامه PAST محاسبه گردید.نتایج و بحث: در مجموع تعداد ۲۳ گونه از گنجشک شکلان کوچک در منطقه شناسایی گردید و مشخص شد متنوع ترین خانواده و جنس، به ترتیب خانواده سسک ها با ۱۲ گونه و جنس Acrocephalus با ۴ گونه می باشند. گنجشک خانگی، چرخ ریسک بزرگ، سسک چیف چاف و سسک تالابی پرصدا گونه های غالب منطقه شناسایی شد. غنا و فراوانی گونه ای در فصل بهار و ایستگاه B (میانبند) بیشتر از پاییز و سایر ایستگاه ها بود. شاخص های ناهمگنی سیمپسون (۱-D)، شانون-وینر (′H) و بریلوئین (H) در فصل بهار، در ایستگاه های C و B بالاتر از A، در فصل پاییز در ایستگاه B حداکثر و در ایستگاه C (بدون نمونه) حداقل و در کل منطقه بین دو فصل، یکسان و مشابه ارزیابی شد. شاخص های یکنواختی کامارگو (′E)، اصلاح شده نی (EQ) و اسمیت-ویلسون (Evar) در فصل بهار و پاییز به ترتیب در ایستگاه C و B حداکثر و در فصل پاییز، اندکی بیشتر از بهار بود. شاخص تشابه موریسیتا بیانگر وجود تعداد اندکی گونه مشترک در ایستگاه B بین دو فصل بود. حداکثر تشابه بین دو زیستگاه A و C و حداقل تشابه دو زیستگاه A و B در فصل بهار و همچنین شباهت بسیار اندک دو ایستگاه A و B در فصل پاییز بدست آمد. بالاترین میزان ضرایب تشابه جاکارد و سورنسن بین دو فصل، در ایستگاه B ثبت گردید که بیانگر پایداری ساختار جامعه گنجشک شکلان کوچک در این زیستگاه بود. در نهایت شاخص تنوع بتا در فصل پاییز بالاتر از بهار محاسبه گردید.نتیجه گیری: منطقه شکارممنوع گلستانکوه واجد تنوع گونه ای قابل توجهی از گنجشک شکلان کوچک است که از نظر ساختار اجتماعی، تغییرات قابل توجهی هم از نظر فصلی و هم زیستگاهی متحمل می شود. پیچیده ترین و در عین حال پایدارترین ساختار اجتماعی در هر دو فصل در ارتفاعات میانه (ایستگاه B واقع در بخش مرکزی منطقه) شناسایی گردید. از اینرو حفاظت از خردزیستگاه های این منطقه، بویژه مناطق میانبند در تمام طول سال (و مناطق مرتفع در فصل گرم)، می تواند تاثیر شگرفی در حفظ تنوع گنجشک شکلان کوچک داشته باشد.

کلیدواژه ها:

پرندگان ، تنوع آلفا و بتا ، ضرایب تشابه ، شاخص های تنوع گونه ای ، شیب تغییرات ارتفاع