نگاهی انسان شناختی به بازنمایی ایران در سینمای تاریخی جهان (مطالعه موردی: سریال حشاشین)

در ماه رمضان سال ۳-۱۴۰۲ سریالی به نام حشاشین از تلویزیون مصر پخش می شد که در دیگر کشورهای عربی نیز مخاطبان زیادی یافت. از آنجا که بخش زیادی از رویدادهای سریال در ایران می گذشت و مربوط به حسن صباح، اسماعیلیان و قلعه الموت بود، با استقبال بینندگان ایرانی نیز روبرو شد. اما با توجه به اینکه با تحریف تاریخ، چهره منفی ای از حسن صباح و دیگر ایرانیان به نمایش گذاشت، واکنش های منفی زیادی نیز در کشور برانگیخت. بنابراین در این پژوهش بر آنیم تا دلایل بازنمایی چهره منفی ایرانیان در این سریال را بررسی کنیم.برای این کار ۳۰ قسمت این سریال را با روش تحلیل محتوای کیفی مورد بررسی قرار دادیم. با تحلیل محتوای کیفی صحنه ها و گفتگوهای سریال حشاشین، در پی نشان دادن این بودیم که عبارات به کار رفته یا تصاویر و صحنه های نمایش داده شده در چه فضایی بوده و چه پیش زمینه ای داشته؟ بنابراین سکانس ها و صحنه هایی از سریال حشاشین که بهتر می توانست مدعای این پژوهش را به نمایش بگذارد، به صورت هدف مند گزینش شده و تصادفی نبوده است. همچنین بخشی از روش انجام این پژوهش نیز اسنادی و کتابخانه ای بوده است. در واقع ابتدا تلاش شده میزان درستی و نمادرستی بسیاری از صحنه های بازنمایی شده این سریال، با رجوع به منابع تاریخی بررسی و سنجیده شود. یافته ها نشان می دهد بسیاری از رویدادها و نمادهایی که در این سریال نمایش داده می شود، با واقعیات تاریخی همخوانی ندارد و به نظر می آید نویسنده و کارگردان مصری به عمد برای بازنمایی منفی از ایران امروز چنین کاری کرده باشد. برای پاسخ به چرایی این امر، چهار عامل و در واقع پیش زمینه معرفی شد: ۱- ایران از ابتدای دوران اسلامی اگرچه کشوری مسلمان بود، اما همیشه هویت خود را بیرون از خلافت و امت اسلامی تعریف می کرد. ۲- ملی گرایی ای که در دوران معاصر در کشورهای عربی شکل گرفته، عموما در تقابل با هویت و یکپارچگی سرزمینی ایران است (برای نمونه در بحث نام خلیج فارس یا جزایر سه گانه). ۳- از نظر جغرافیایی، ایران دچار تنهایی استراتژیک است و بنابراین دوست و متحد قوی ای در میان همسایگان، به ویژه کشورهای عرب سنی ندارد. ۴- ریشه های ملی گرایی معاصر مصری و عربی را باید در گذشته شان دید (منطبقه با نظریه نمادگرایی قومی).بنابراین بیرون بودن ایران مسلمان از خلافت و امت اسلامی در گذشته، اکنون نیز بر ملی گرایی عربی اثرگذار است تا ایران را «دیگری» خود بسازد و در تولیدات فرهنگی همچون سینمای تاریخی، چهره ای تاریک از کشورمان بازنمایی کند. اگر سینمای ایران که بر پایه تجربیاتش نشان داده توانمندی کافی برای ساخت آثار فاخر در حوزه تاریخی را دارد، بیشتر به تاریخ ایران (چه پیش و چه پس از اسلام) توجه کند و آثاری نیز در این حوزه بسازد، هم خلایی ایجاد نمی شود که کشورهای دیگر بخواهند پر کنند و هم اگر کشورهای دیگر در این زمینه تولیداتی علیه کشورمان داشته باشند۷ آثار سینمایی ما در پاسخ به آنها می تواند اثرگذاری منفی شان را کاسته و چهره مناسبی از کشورمان در طول تاریخ بازنمایی کند.

کلیدواژه ها:

اسماعیلیان ، حسن صباح ، سریال حشاشین ، سینمای تاریخی ، ملی گرایی