کارکرد باهم آیی در تحلیل گفتمان رمان «الجازیه والدراویش» عبدالحمید بن هدوقه بر مبنای نظریه هلیدی و حسن

بیان مسئله و هدف: با هم آیی، که حاصل ارتباط دو سویه واژگان یک متن است، گونه ای از انسجام واژگانی و زیر مجموعه انسجام است. اصطلاح انسجام را نخستین بار هلیدی و حسن (۱۹۷۶م) مطرح کردند. از دیدگاه این دو زبان شناس، ارجاع، حذف، جایگزینی، ادات پیوندی و انسجام واژگانی عوامل ایجاد کننده انسجام است. انسجام واژگانی شامل دو گونه تکرار و باهم آیی است. باهم آیی خود دارای انواعی است و کاربرد هدفمند این انواع، علاوه بر پیوستگی متن، موضوع آن را برجسته و خواننده را در فهم آن کمک می کند. با هم آیی با ایجاد نوعی هماهنگی میان کلمات متن، از قبیل تقابل، تداعی، در یک مجموعه قرار گرفتن، جزئی از یک کل بودن و یا اجزای یک کل بودن سبب می شود آن کلمات به یکدیگر بیایند و متنی منسجم را تشکیل دهند. همچنین رابطه با هم آیی میان تعدادی از کلمات در یک متن می تواند بر ایدئولوژی بنیاد بودن آن واژگان دلالت کند و نشان دهد که این شکل همنشینی دارای طرحی خاص و دربرگیرنده تجربه نویسنده متن است که بررسی آن می تواند به برجسته سازی انگیزه نویسنده متن بیانجامد. رمان «الجازیه والدراویش» اثر عبدالحمید بن هدوقه (۱۹۲۵- ۱۹۹۶م)، نویسنده اولین رمان به زبان عربی در الجزایر، متنی ادبی است که ورای ظاهرش درباره جامعه الجزایر بحث کرده است. این پژوهش در صدد پاسخ به این پرسش است که عنصر انسجامی باهم آیی در ایجاد پیوند در رمان «الجازیه والدراویش» و برجسته سازی موضوع آن چه نقشی دارد؟روش ­شناسی: پژوهش حاضر، با روش توصیفی- تحلیلی و بر مبنای نظریه هلیدی و حسن در زمینه انسجام، موارد باهم آیی را در رمان «الجازیه والدراویش»، به عنوان ماده بحث، با روش آماری و محاسبه فراوانی به کار گیری هر یک از گونه های با هم آیی، برای بررسی میزان کارکرد هر یک از انواع باهم آیی در انسجام بخشی متن رمان استخراج کرده، سپس با دقت در انواع با هم آیی استخراج شده و بافت موقعیت و بینامتنی گفتمان به نقش عامل انسجام بخش باهم آیی در برجسته سازی ایدئولوژی نویسنده و موضوع رمان پرداخته است.بحث و تحلیل: در این نوشتار با تکیه به متن رمان «الجازیه والدراویش» گونه های باهم آیی در این رمان استخراج و فراوانی هر یک محاسبه و معنادار بودن آنها به لحاظ ایدئولوژیک بیان می شود. با توجه به ساختار رمان حاضر، که از دو زمان و هشت قسمت تشکیل شده، تقابل هم در عنوان و هم در هر دو زمان رمان وجود دارد. عبدالحمید بن هدوقه با ایجاد تقابل میان «الجازیه» و «الدراویش» در پی ایجاد هم نشینی میان عرق ملی و بحران فکری و معبود و عابد است. این تقابل در عنوان و تکرار این دو نام در متن سبب پیوستگی معنایی و انسجام رمان شده است. تقابل های موجود در متن رمان نیز، علاوه بر ایجاد متنی منسجم، همگی ساخت هایی ایدئولوژیک است. نویسنده در موارد زیادی از تقابل برای آگاهی بخشی به خواننده بهره می برد و غالب تقابل های رمان فرهنگ مقاومت و عدم سازش را القا می کند؛ ایدئولوژی ای که نویسنده در سراسر رمان خواهان تثبیت آن است. شخصیت اصلی رمان «الجازیه» و نام های «الدراویش، الرعاه، الشامبیط، الطیب و الاحمر» همگی نمادین است. در رجوع به مفهوم اصلی این نمادها مشخص می گردد همگی تداعی کننده و مرتبط با موضوع اصلی رمان است. این نوع ارتباط میان مفردات به شکل هم نشینی واژگان مرتبط با موضوع در سراسر رمان باعث انسجام و اتصال معنایی آن شده است. نویسنده از این نوع باهم آیی فقط برای بیان موضوع اصلی رمان بهره نبرده است، بلکه گاهی این نوع باهم آیی با موضوعات دیگری غیر از موضوع اصلی، ولی مرتبط با آن، همچون بیان اوضاع فرهنگی، اجتماعی و سیاسی الجزایر، ارتباط دارد. باهم آیی از نوع رابطه جزء به جزء در این رمان از بسامد بالایی برخوردار نیست و بیشتر نمونه های این قسم از باهم آیی در رمان برای  توصیف دقیق یک چیز است. با وجود این، نمونه هایی از این نوع با هم آیی در رمان مشاهده شد که عبدالحمید بن هدوقه از آن برای اشاره به موضوع رمان استفاده کرده است. باهم آیی از نوع رابطه جزء به کل نیز در رمان حاضر بسامد فراوانی ندارد. با وجود این، بررسی نمونه های رابطه جزء به کل در رمان نشان از نقش این باهم آیی در انسجام بخشی متن دارد. همچنین باهم آیی ایجادشده توسط واژگان مربوط به مجموعه ای منظم در رمان «الجازیه والدراویش» بسیار اندک است، ولی همان تعداد کم، علاوه بر ایجاد انسجام، معنایی خاص به لحاظ ایدئولوژیک به متن بخشیده است.کاربرد رنگ های «الاحمر»، «الاخضر» و «ابیض» در متن رمان سبب ایجاد باهم آیی از نوع واژگان مربوط به مجموعه نامنظم شده، به ویژه که نویسنده دو واژه «الاحمر و الاخضر» را برای نام دو شخصیت رمان به کار برده است. این دو نام نمادهایی برای دو تفکر اسلام و سوسیالیست است که نویسنده با همنشینی این دو به بیان ایدئولوژی خویش در مبارزه با ساختار حاکم بر جامعه الجزایر پرداخته است. عبدالحمید بن هدوقه از شمول مشترک برای توصیف استفاده کرده است.دستاوردها: بررسی کارکرد باهم آیی در تحلیل گفتمان رمان «الجازیه والدراویش» نشان می دهد همه انواع عنصر باهم آیی در تعامل با دیگر عناصر در انسجام بخشی متن این رمان نقش دارد و عامل انسجامی باهم آیی توانسته است پیوندی محکم میان الفاظ و معانی رمان ایجاد کند. بالاترین بسامد باهم آیی در رمان مربوط به دو نوع ارتباط با موضوع رمان -۴۷% در زمان اول و ۴۱% در زمان دوم- و تقابل -۳۶% در زمان اول و ۳۵% در زمان دوم- است که سبب انسجام متن رمان و پیوستگی معنایی آن شده و موضوع الجزایر، مقاومت برای استقلال آن و عدم سازش را برجسته ساخته است. کمترین درصد باهم آیی مربوط به رابطه جزء به کل و جزء به جزء در زمان اول -۵/.- و واژگان مربوط به مجموعه منظم در زمان دوم رمان -۱/.- است که بسامد اندک این انواع نیز در برجسته سازی موضوع رمان تاثیر گذار است.

کلیدواژه ها:

عبدالحمید بن هدوقه ، «الجازیه والدراویش» ، تحلیل گفتمان ، باهم آیی ، هلیدی و حسن