واکاوی مبانی سوررئالیسم در قصیده الطلاسم ایلیا ابو ماضی

بیان مسئله و هدف: پس از رنسانس، یعنی گذار از فلسفه ارسطویی به فلسفه مدرن، ادبیات معاصر با تبعیت از جریان های فکری و فلسفی در ابعاد مختلف شکلی و مضمونی دچار تحولات عمیقی شده است و تلاش می کند تا از رویکرد تقلیدی جسته و به دنبال کشف حقایق و کنه اشیا باشد. کلاسیسم، مدرنیسم، سمبولیسم، رمانتیسم، سوررئالیسم و بسیاری دیگر از مکاتب فکری به دنبال چنین رویکرد مواجه­گری با نیازهای سنتی فکر و اندیشه در ادبیات و شعر است، اما سوررئالیسم با باز تعریف مفاهیمی مانند عقل و خرد، حیات و حقیقت به دنبال کشف اسرار و باطن اشیا و حقایق برتر هستی است. این جنبش  هنری و ادبی، که در قرن بیستم و در فاصله جنگ جهانی اول و دوم در امتداد دادائیسم در اروپا شکل گرفت، با رهایی از قیود فکری وابسته و غیر مستقل، اندیشه ها و مفاهیم را در نقطه صفر تفکر و تعقل جست و جو می­کند؛ نقطه صفری که خود سرآغاز همه اسباب بدون دخالت اغیار است. سوررئالیسم با ابزار نیرومند تخیل به دنبال بازگشت به خود فراشناختی انسان است تا با ابزارهای زبانی دیگر مانند اعاده وتکرار، هنجارگریزی، خلق فضاهای مبهم و تصاویر ناآشنا و سرایش ناخودآگاه، به دیدن امور و اشیا از زوایه فرا واقع گرایی بپردازد. سوررئالیسم با بازنگری در قوای درونی انسان به دنبال کشف رازها و رمز هاست و آن را در فراسوی علل طلب می کند. شخصیت هایی مانند هگل، افلاطون، فروید و مکاتبی چون سمبولیسم، ایماژیسم، به ویژه فوتوریسم، در پیدایش سوررئال و شکل گیری اولیه آن موثر بودند. سوررئالیسم به دنبال برجسته کردن نقش تخیل و عاملیت ضمیر ناخودآگاه در تداعی آزاد معانی است و هنرمند در آثار هنری مبتنی بر سوررئالیسم معتقد است که هنر هرگز با عقل هوشیار حاصل نمی شود، بلکه با کند و سست شدن قوه عقل و تسلط قوه تخیل با محوریت ناخودآگاه نیرومند حاصل می شود. قصیده «الطلاسم» ایلیا ابو ماضی، شاعر قرن بیستم، تجلی­گاه مبانی فکری مکتب سوررئالیسم است و هدف این مقاله بررسی و کاوش چیرگی این مبانی در واژگان و بافت معنایی قصیده است.روش­ شناسی: پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی-توصیفی به موضوع تحقیق پرداخته و از طریق گردآوری اطلاعات با ابزار کتابخانه ای (یادداشت برداری) به دنبال آن است تا با نظر به آثار بر جای مانده هنری مرتبط با سوررئالیم به کاوش در مبانی این مکتب در شعر شاعران بنامی چون ایلیا ابوماضی، که دیدگاهی فلسفی به زندگی دارند وجایگاه ویژه ای برای قدرت تخیل و ضمیر ناخودآگاه انسان قائل اند، همچنین نگارش خودکار ذهنی دارند، بپردازد. بنابر این، از این رهگذر، شناخت جدیدی از شاعران معاصر حاصل می شود. ترکیب های واژگانی و مفهومی ویژه، متصف به نگارش خودکار، خیال فراگیر، ابهامات زبانی و مفهومی بر آمده از نهاد ناخودآگاه از جمله تصاویر سوررئالیستی قصیده الطلاسم است که با روش تحلیل و توصیف متن مورد مطالعه و پژوهش قرار می گیرد.بحث و تحلیل: در آثار شاعران معاصر، نوعی رویکرد و اندیشه آزادی گرا مشاهده می شود که متاثر از مکاتب فلسفی و ادبی حاکم بر جامعه در برهه مشخصی از زمان بوده است؛ این مکاتب ریشه در جریان های فکری پیش از خود دارد. شاخصه و هسته اصلی این تفکر تقلید گریزی و در هم شکستن ساختارها و قالب هایی است که فکر و اندیشه انسان را احاطه کرده است. تجلی این رویکرد، در ادبیات و متون شعری، صورت های مختلفی پذیرفته و روش ها و نشانگان متعددی به خود دیده است که کشف و دریافت این نوع تفکر در متون نیازمند تعمق و تامل دقیق در محتوای اشعار و آثار ادبی است. قصیده الطلاسم از مجموعه اشعار الجداول است. این قصیده لبریز از ترکیبات واژگانی رمزآلود و تعابیر برجسته است و سوالات فلسفی، تخیلی و فرا واقع گرایی درباره وجود و زندگی مطرح می کند. توجه به ضمیر ناخودآگاه و کاویدن ذهن برای کشف حقیقت برتر از سوی سوررئال ها در قرن بیستم دنیای جدیدی برای هنرمند به وجود آورد که به هنجار شکنی در حیطه همنشینی کلمات و خلق تصاویر ناآشنا انجامید، به گونه ای که ساختارها دچار تحول و تغییر شد و برخی ادیبان و شاعران به سوی پدیده ای ناشناخته در فراواقعیت متمایل شدند. ایلیا ابو ماضی در همان بیت های نخستین در قصیده الطلاسم اشاره ای گویا به این مضمون دارد و از پدیده های ناشناخته ای سخن می گوید که ذهن را به فضاها و تصاویر سوررئال هدایت می کند. او با بهره گیری از عناصر واگویی، تکرار لفظ و معنا، سرایش ناخوآگاه، هنجار گریزی در نظام علت و معلول، از خود بیگانگی و خود فراموشی و خلق فضای ناآشنا و تصاویر مبهم، به دنبال القای درک جدیدی از زیبایی شناختی مبنی بر مفاهیم ذهنی است. او بر خلاف گذشتگان تلاش دارد تا با موسیقی درونی مفاهیمی را به رشته قلم در آورد و از این طریق ذهن مخاطب را در کشف معناهای گسترده و مفاهیم منتزع همراه و درگیر سازد.دستاوردها: این پژوهش نشان می دهد که قصیده الطلاسم لبریز از روابط نامالوف میان کلمات و عبارات است و سراینده ابیات آن، با شکستن منطق زبان، راوی مفاهیمی از سرکشی و خردگریزی با خلق تصاویر متناقض و ناآشنا و متصف به گسست زمان است. بنابر این، تفکر سوررئالیسم بسامد نسبتا بالایی در الطلاسم دارد، اما تاویل واژگانی و مفهومی مبانی سوررئالیسمی یعنی همان برقراری رابطه مستقیم علت و معلولی در عالمی ورای واقعیت عملا با توجه به چهارچوب محدود فکری و عقلانی انسان میسر نیست. آثار سوررئالیستی با اتکای به تخیل قوی و قدرتمند بشری برای یافتن عللی ورای واقعیت تلاش می کند که این یک جد و جهد خیالی و هنری برای فرونشاندن عطش ذهن خلاق و فراواقع گرای بشر معاصر است. ایلیا ابوماضی با خلاقیت در طراحی سوالات چالش بر انگیز در مسائل عمیق هستی و نبوغ خود در تخیل آزاد، هنجارشکنی و ایجاد روابط جدید میان واژگان توانسته است زبانی غریب و گاهی متناقض بیافریند. کلمات بر آمده از ناخودآگاه، هنجار شکنی لفظی و معنایی، تکرار و فراموشی خود، خلق فضاهای ابهام آلود، عناصر غیر منطقی و تقابل تضادها، همگی دلالت بر سیطره رویا و مفاهیم فرا واقع گرایی در قصیده الطلاسم دارد.

کلیدواژه ها:

سوررئالیسم ، ابو ماضی ، الطلاسم ، سرایش خودکار ، نقطه صفر