بررسی بازتاب برخی از مضامین شعر شافعی در آینه ادب فارسی

بیان مسئله و هدف: محمد بن ادریس شافعی (۱۴۶–۲۰۴ه.ق) ملقب به «ابوعبدالله» و معروف به «امام شافعی» با نام کامل محمدبن ادریس ­ بن عباس ­بن عثمان­ بن شافع ­بن سائب ­بن عبید بن عبد یزید بن هاشم ­بن عبدالمطلب ­بن عبد مناف، از مشهورترین ائمه چهارگانه اهل ­سنت و امام شافعیان بوده که در جوانی طبعی ­لطیف داشته و اشعار پرمحتوا و طرفه می­ سروده است. وی در فصاحت ­و بلاغت زبانزد روزگار خویش بوده و در دنیای شعر نیز خود را برتر از لبید (شاعر معروف عرب که معلقه­ ای نیز در کعبه داشته) می­ دانسته و در این رابطه گفته است: «اگر شعر از شان فقها نمی ­کاست، من از لبید شاعرتر بودم». البته چنین ادعایی از جانب وی اصلا گزاف نبوده، زیرا زعفرانی در این مورد گفته است: «هرگز کسی را فصیح ­تر و داناتر از شافعی ندیده ­ام. روزی گروهی از اعراب را ­دیدم که به محضر وی می رفتند. یکی از بزرگان حاضر در مجلس درس شافعی رو به آنها کرد و گفت: شما که علم نمی­ آموزید، چرا به جلسات درس ابن ادریس می ­آیید؟ گفتند: می ­آییم تا سخنانش را بشنویم، چون ما شیفته سخن­ گفتن او هستیم». اما شافعی بعدها، بر اثر پند عتاب ­آمیز پیری خردمند، شعر را رها کرد و به فقه روی آورد و از آن پس دیگر شاعری را در شان یک فقیه نمی­ دید. به همین دلیل، وی هرگز اهتمام به تدوین دیوان اشعار خویش ننمود و اشعارش اغلب توسط راویان به تذکره­ های یاقوت حموی، ابن ­خلکان، دمیری، فخر رازی، مسعودی، ابن ­ندیم و برخی از کتب تراجم دیگر راه یافته است. تاثیر فقه و شعر شافعی بر شعر و ادبیات­ فارسی و نقش شاعران نامدار فارسی­ زبان شافعی ­مذهب، یعنی نظامی، خاقانی، سعدی و حافظ در معرفی آن فقیه پرآوازه، به جامعه اسلامی ایران، بر اعراب و ایرانیان پوشیده نیست. می ­توان ادعا کرد که شافعی میان حکیمان­ و شاعران کهن عرصه ادب­ فارسی با اقبال بی­ نظیری رو به رو بوده و دلیل چنین اقبالی تسلط وی بر شعر و ادبیات بوده است. مضامین شعر عربی شافعی فاخر و درخور توجه بوده اما اشعار او تقریبا از صنایع ­ادبی و محسنات ­لفظی خالی است. شعر او بیشتر از نوع مقطعات و سراسر ابیات آن در مورد مضامین اخلاقی بوده و این خود گواه آن است که فقه شافعی بر شعر شافعی مقدم بوده و شعر از نگاه وی تنها وسیله­ ای برای بیان مقاصد دینی ­و اخلاقی بوده و هرگاه حق سخن ادا می ­شده از اطالهکلام پرهیز می­ کرده است. با این ­حال، شافعی مترجمان خوش ­قریحه­ ای در عرصه زبان و ادب­ فارسی داشته­ است، به طوری­ که بسیاری از مضامین آثاری همچون خمسه نظامی، دیوان خاقانی، گلستان­ و بوستان سعدی، دیوان حافظ و... ترجمه فارسی رساله و دیوان­ اشعار شافعی است. هدف از تدوین مقاله حاضر نیز بررسی برخی مضامین مشترک دیوان شافعی و دواوین و آثار شاعران و نویسندگان مذکور است.روش ­شناسی: مقاله پیش­ رو با روش مطالعات­ کتابخانه ­ای و رویکرد توصیفی تحلیلی به بررسی بازتاب برخی مضامین شعر شافعی در آثار چهار شاعر برجسته ادب فارسی، یعنی خاقانی، نظامی، سعدی و حافظ پرداخته است.بحث و تحلیل: در حوزه ادبیات­ غنایی، شاعرانی همچون نظامی، خاقانی، سعدی و حافظ برخی مضامین آثار خود را از دیوان اشعار محمدبن ادریس شافعی (پیشوای مذهب شافعی) اقتباس نموده­ اند. این اقتباس به­ صورت ترجمه اشعار عربی به فارسی و آراستن آنها با مضامین علمی، انواع صنایع و آرایه ­های ادبی، در شعر فارسی نمایان شده است. در واقع، می ­توان ادعا کرد که شعر شافعی همچون دختری عرب، زیبا، ساده و بی­ آلایش است که فقه شافعی نقاب بر چهره­ اش افکنده و او را از انظار مردمان نهان کرده است، اما وصف جمال آن زیبارو به آثار بزرگان هرعصری راه یافته و سال­ ها پس از مرگ شافعی به گوش مشاطه ­گران شعر فارسی در بلاد پارس رسیده است. آنها نیز نقاب از رخسار آن دختر زیباروی عرب برداشته و او را در نهایت عز و احترام به سرزمین پارس آورده، بر اندام موزونش، حله هزار نقش و هزار رنگ پارسی پوشانده­ و به هفت­ قلم فقه، طب، نجوم، ریاضیات، فلسفه، عرفان و تصوف آراسته و پری ­رخساری بی­ بدیل با نام «شعر فارسی» را به جهانیان معرفی کرده ­اند. یکی از مضامین مشترک شعر شافعی و گلستان ­سعدی حکایت معروف «فقیه کهن جامه تنگدست» است که سعدی آن را  از دیوان شافعی برگرفته و خود شافعی نیز همان فقیه عالم و ژنده ­پوش حکایت سعدی است. مصراع بسیار مشهور «چهار تکبیر زدم بر همه هر چه که هست» نیز از مضامین مشترک شعر شافعی و دیوان حافظ است، حال­ آنکه همگان می ­پندارند که حافظ آن را از رساله فقهی ابن ادریس اقتباس کرده است.دستاوردها: محمدبن ادریس شافعی یکی از فقهای چهارگانه اهل سنت است که دستی نیز بر شعر داشته و برخی مفاهیم ادب کهن فارسی متاثر از شعر او است. شعرای پرآوازه شافعی­ مذهب پارسی ­زبان؛ نظامی، خاقانی، سعدی و حافظ، نه ­تنها در وادی مذهب، که در دنیای ادبیات ­و شعر نیز پیرو ابن ادریس بوده و مضامین بسیاری را از دیوان اشعار وی اخذ کرده­ اند. آنها مفاهیمی مانند تلاش ­و کوشش، چهار تکبیر، افشای اسرار، کسب دانش در جوانی، نکوهش خنده بسیار، نکوهش حسادت، دوست روزگار پریشانی و شیوه برخورد با دوستان دشمنان را از  اشعار عربی شافعی اقتباس و به فارسی ترجمه نموده و در آثار ادبی خویش متجلی ساخته­ اند. البته، میان شاعران موردبحث مقاله حاضر، نظامی همواره با نظرات شافعی موافق بوده و آنها را تایید کرده است، اما سعدی و حافظ در برخی موارد با عقاید ابن ادریس مخالف بوده­ و نظرات خود را در مورد موضوع موردبحث ارائه کرده­ اند.

کلیدواژه ها:

ادبیات تطبیقی ، مضامین مشترک ، شعر شافعی ، شاعران پارسی گو ، نظم فارسی