واکاوی بازنمایی زنان در تصویرسازی های شاهنامه های چاپ سنگی دوره قاجار

در ادبیات فارسی، شاهنامه فردوسی از نمونه آثاری است که به نقش و جایگاه زن توجه داشته و در بیشتر روایت ها، زنان همراه مردان در جنگ ها، کشورداری و سایر امور حضور دارند. در ادوار هنری ایران، بارها شاهنامه توسط نگارگران مصور شده است و به پیروی از این سنت، پس از ورود چاپ سنگی به ایران در دوره قاجار، مصوران بسیاری به تولید شاهنامه های چاپ سنگی پرداختند و متعاقبا شاهنامه هایی با تصاویر بی بدیل و زیبا انتشار یافت. در تصاویر شاهنامه های چاپ سنگی موردمطالعه، میزان حضور زنان، مسئله ای قابل تامل است. هدف اصلی این پژوهش، شناخت و بررسی جایگاه و میزان حضور زنان در تصویرسازی های شاهنامه های چاپ سنگی در دوره قاجار (انتشاریافته در ایران طی سال های ۱۲۶۷، ۱۲۷۵، ۱۳۰۷، ۱۳۱۶، ۱۳۲۲ق) است.این پژوهش بر محور این سوال شکل گرفته است که تصویرسازان، کدام یک از داستان های شاهنامه را که زنان در آن حضور دارند بیشترمورد توجه قرار داده اند و جایگاه این زنان بازتاب شاهنامه و یا بازتاب جامعه قاجار است؟ بررسی حاضر با تکیه بر روش توصیفی-تحلیلی و مبنی بر مطالعه آرشیوی (مخازن چاپ سنگی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی و کتابخانه ملی) صورت پذیرفته است. در تصاویر بررسی شده، زنان با هویتی تغییریافته و مطابق با هنجارهای اجتماعی و فرهنگی (همچون نگاه مردسالارانه) در دوره قاجار تصویر شده اند و نقش آفرینی های مشهود و ویژگی های خاص زنانه مانند فریبندگی، زیبایی، قدرت تصمیم گیری و جایگاه قدرت برای آنان چندان لحاظ نگردیده و با در نظرگیری محدودیت های فرهنگی زمان خلق تصویر، هنرمندان به بازنمایی شخصیت های زن صرفا در پنج داستان (پیوند زال و رودابه، از آتش گذشتن سیاوش، خواهران اسفندیار، بهرام گور و آزاده و باربد برای خسروپرویز می نوازد) مبنی بر هنجارهای حاکم بر جامعه پرداخته اند.

کلیدواژه ها:

وره قاجار ، چاپ سنگی ، تصویرسازی ، شاهنامه ، زنان