خاستگاه طرح محراب در هنرهای تزیینی ایران (نمونه موردی قالی محرابی درختی - پرده ‎ای دو رو، محفوظ در موزه فرش آستان قدس رضوی)

طرح محرابی از نقوش قدیمی و اصیل فرش بافی ایران است. این طرح به احتمال در ابتدا برای تزیین سجاده های نماز و در ابعاد کوچک به کار می رفته، و با گذشت زمان به خصوص از دوران قاجاریان به بعد، در ابعادی بزرگ‎تر و با ترکیب های متفاوتی بافته می شده است. به نظر بیشتر کارشناسان، طرح محرابی با تاثیرپذیری از هنر معماری، وارد هنرهای تزیینی ایران شد و تولیدکنندگان فرش همچون سایر هنرمندان هنرهای صناعی، از آن برای تزیین انواع فرش ها همچون گلیم، نمد، قالی و زیلو استفاده کردند. برخی از محققان بر این اعتقادند که نقش محراب، الگو گرفته از محراب مساجد اسلامی است؛ اما با توجه به الگوها و نمونه هایی که از نقش طاق در هنر پیش از اسلام وجود دارد سابقه بیشتری برای آن می توان در نظر گرفت. فرش بافی در مشهد مقدس از اواسط حکومت قاجاریان (۱۲۱۰-۱۳۴۳ ق/ ۱۷۹۶-۱۹۲۵م.) رونقی دوباره می یابد. برخی از بافته های به یادگار مانده از این دوران به‎خصوص آثاری که در موزه فرش آستان قدس رضوی نگهداری می شوند گواهی می دهند که طراحان، بافندگان و تولیدکنندگانی که از نقاط مختلف ایران به واسطه مضجح شریف حضرت علی بن موسی الرضا(ع) در این شهر گردآمده بودند، تلاش فراوانی در احیای سنت فرش بافی مشهد داشته اند. قالی محرابی درختی _ پرده ای دو رو، با توجه به نوع بافت، طراحی و از همه مهم تر کتیبه های که در خود دارد، یکی از آثار شاخص محفوظ در موزه فرش آستان قدس رضوی است که با مطالعه و بررسی آن می توان اطلاعات گران بهایی در مورد تاریخ فرش مشهد به دست آورد. هدف از این پژوهش علاوه بر جمع آوری اسناد مکتوب و معتبر برای شناخت بهتر طرح محراب در هنرهای تزیینی ایران، معرفی یکی از آثار شاخص عصر قاجار و اقوامی است که در کنار یکدیگر سنت قالی بافی را در مشهد مقدس احیا کردند. مهم ترین سوال این پژوهش این است که خاستگاه طرح محراب چه بوده و چگونه وارد هنرهای صناعی ایران از جمله فرش بافی شده است؟ همچنین قالی محرابی درختی _ پرده ای دو رو چه ویژگی هایی دارد و تحت تاثیر چه الگویی طراحی و بافته شده است؟ این نوشتار به روش توصیفی _ تحلیلی و با مطالعه اسنادی و میدانی انجام گرفته است. با مطالعه ساختار و کتیبه های موجود در فرش، این نتایج حاصل شد که، هنرمندان و صنعت گران مشهدی، تبریزی و کرمانی با همکاری یکدیگر و تکیه بر سنت های قدیمی فرش بافی مشهد توانستند علاوه بر احیای فرش، دومین دوران باشکوه فرش بافی این منطقه را، پس از عصر صفویان ایجاد کنند. همچنین، به احتمال ایوان های حرم مطهر رضوی، الگوی طراحان برای اجرای ترکیب بندی قالی محرابی درختی _ پرده ای دو رو بوده است.

کلیدواژه ها:

قالی ، محراب ، مشهد ، مهر ، موزه فرش آستان قدس رضوی