بررسی زیبا شناسی کلامی در «هیچانه» های خراسان

بخش مهمی از ادبیات عامیانه ی کودکان را اشعاری به ظاهر فاقد معنا و پیام تشکیل می دهد که اولین و مهم ترین ویژگی آن ها موسیقی برخاسته از سازه های زبانی است. این اشعار با عنوان «هیچانه» در ادبیات اقوام و ملل مختلف جهان وجود دارد و کارکرد اصلی آن افزایش هیجان و حرکت برای کودک است. این پژوهش، ضمن آشنایی با «هیچانه»های رایج در خراسان، به بررسی زیباشناختی آن ها به روش کیفی و استدلالی- استقرایی پرداخته است؛ نخست، ویژگی­های اولیه و زیربنایی هیچانه؛ یعنی معناگریزی در سطح واژه و جمله، موسیقی (و عناصر موثر در ایجاد آهنگ کلام از جمله تکرار، قافیه سازی) و طنزآفرینی بیان شده و سپس شگردهای ویژه ی این گونه ی ادبی همچون وارونه سازی، عدم صراحت، توالی و تکرار، پایان غیرمنتظره هیچانه ها و پویاسازی و جان بخشی به پدیده ها و اشیا مورد توجه قرار گرفته و نقش هر کدام از این موارد در زیبایی بخشی به این نوع شعر مشخص شده است. رهایی از قید معنا در هیچانه، فضایی مناسب برای پرورش ذهن و خلاقیت و زبان آموزی برای کودک فراهم می آورد و حد و مرز تخیل او را بسیار وسعت می بخشد. نتایج تحقیق نشان می دهد واژه­های ابتکاری و طنزآفرینی در هیچانه­های محلی بیشتر به کار رفته است و وجه شاخص هیچانه­های رسمی، توالی تکرار است. مهم ترین رکن زیباشناسی این نوع شعر؛ یعنی موسیقی، بار نبود معنا را جبران می کند و اقبال کودک را به اجرای آن بیشتر می­کند؛ تکرار واج، هجا و واژه، کاربرد وزن ضربی و کوتاه، قافیه سازی بدیع، ضمن تقویت تخیل کودک، مهارت زبان­آموزی او را بالا می­برد. همچنین توازن نحوی به صورت پرسش و پاسخ های مکرر یا برشماری واژه ها و عبارات، هیچانه را جذاب و دل نشین می کند و باعث پویایی و نشاط کودک می شود.

کلیدواژه ها:

ادبیات عامه ، شعر کودک ، هیچانه ، موسیقی شعر ، تکرار ، خراسان