طراحی و اعتبارسنجی برنامه درسی «سواد هوش مصنوعی اخلاق محور» برای دانش آموزان پایه ششم

گسترش سریع هوش مصنوعی در تمامی عرصه های زندگی، نیازمند تربیت شهروندانی با سواد انتقادی و مسئولیت پذیر در قبال این فناوری است. این امر به ویژه برای دانش آموزان دوره ابتدایی که در حال شکل گیری هویت و ارزش های اخلاقی هستند، از اهمیت حیاتی برخوردار است. هدف این پژوهش، طراحی و اعتبارسنجی الگویی برای برنامه درسی «سواد هوش مصنوعی اخلاق محور» برای دانش آموزان پایه ششم ابتدایی بود. روش پژوهش: این مطالعه به روش آمیخته (کمی و کیفی) و در دو مرحله انجام شد. در مرحله اول (طراحی)، با استفاده از روش مطالعه اسنادی و تحلیل مضمون، مبانی نظری و پیشینه پژوهش در حوزه های سواد هوش مصنوعی، اخلاق فناوری و ویژگی های رشدی دانش آموزان پایه ششم مورد بررسی قرار گرفت و چارچوب اولیه برنامه درسی طراحی شد. در مرحله دوم (اعتبارسنجی)، الگوی طراحی شده با استفاده از تکنیک دلفی در اختیار ۱۵ متخصص شامل صاحب نظران حوزه برنامه ریزی درسی، فناوری آموزشی و اخلاق فناوری قرار گرفت. داده های کیفی حاصل از نظرات متخصصان با استفاده کدگذاری موضوعی تحلیل و در نهایت، اعتبار الگوی نهایی با شاخص نسبت روایی محتوا (CVR) و شاخص روایی محتوا (CVI) تایید شد. یافته ها:الگوی نهایی برنامه درسی طراحی شده در قالب چهار عنصر اصلی «اهداف»، «محتوای آموزشی»، «روش های اجرا و تدریس» و «شیوه های ارزشیابی» سازماندهی شد. اهداف این برنامه در سه حیطه دانش (مانند درک مفاهیم پایه هوش مصنوعی و سوگیری الگوریتمی)، نگرش (مانند تقویت حس مسئولیت پذیری و احترام به حریم خصوصی) و مهارت (مانند توانایی تشخیص موقعیت های مشکوک اخلاقی و حل مسئله اخلاق محور) تعریف شدند. محتوای آموزشی در هفت سرفصل اصلی شامل: «مفاهیم پایه هوش مصنوعی»، «هوش مصنوعی در زندگی روزمره»، «حریم خصوصی و داده ها»، «انصاف و سوگیری در هوش مصنوعی»، «مسئولیت پذیری و شفافیت»، «آینده مشاغل و هوش مصنوعی» و «منشور اخلاقی برای استفاده از هوش مصنوعی» طراحی گردید. روش های تدریس پیشنهادی، فعال و مشارکتی (مانند بازی های نقش آفرینی، مطالعه موردی، پروژه های گروهی و بحث کلاسی) و روش ارزشیابی، ترکیبی از روش های ارزشیابی تکوینی و تراکمی (مانند پورتفولیو، چک لیست مشاهده و پروژه های عملکردی) تعیین شد. اعتبارسنجی الگو نشان داد که همه مولفه ها از نظر متخصصان از روایی و اعتبار لازم (CVR و CVI بالاتر از ۰/۷۹) برخوردار بودند. نتیجه گیری: یافته ها حاکی از آن است که الگوی طراحی شده از کفایت و اعتبار لازم برای تبدیل شدن به یک برنامه درسی عملیاتی برخوردار است. گنجاندن برنامه «سواد هوش مصنوعی اخلاق محور» در curricula دوره ابتدایی، می تواند به پرورش نسلی از دانش آموزان بینا، منتقد و مسئول کمک کند که نه تنها کاربران هوشمند فناوری هستند، بلکه به عنوان شهروندان دیجیتالی آینده، قادر به شکل دهی به آینده ای اخلاق محور برای هوش مصنوعی خواهند بود. پیشنهاد می گردد این الگو در پژوهش های آتی در محیط های واقعی آموزشی اجرا و اثربخشی آن مورد سنجش قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

سواد هوش مصنوعی ، اخلاق هوش مصنوعی ، برنامه درسی ، پایه ششم ابتدایی ، اعتبارسنجی ، تکنیک دلفی