بررسی عدالت مالیاتی در نظام مالی ایران

عدالت مالیاتی یکی از بنیادی ترین مولفه های کارآمدی نظام مالی هر کشور به شمار می آید و نقش تعیین کننده ای در توزیع درآمد، تامین مالی پایدار دولت و تقویت اعتماد عمومی دارد. در ایران نیز به دلیل اتکای قابل توجه بودجه به درآمدهای مالیاتی، بررسی میزان تحقق عدالت در ساختار مالیاتی اهمیت ویژه ای یافته است. هرچند طی سال های اخیر اصلاحات متعددی در راستای کاهش فرار مالیاتی، گسترش پایه های مالیاتی و بهبود نظام اطلاعاتی صورت گرفته، اما همچنان نابرابری در توزیع بار مالیاتی میان اقشار مختلف، یکی از چالش های اصلی نظام مالیاتی کشور است. این نابرابری عمدتا ناشی از سهم بالای مالیات های غیرمستقیم، ضعف در شناسایی فعالیت های اقتصادی پنهان، معافیت های گسترده و ناکارآمد، و تمرکز بار مالیاتی بر طبقات حقوق بگیر و شفاف اقتصاد است.از منظر عدالت افقی و عمودی، بررسی ها نشان می دهد که مالیات ها در ایران در بسیاری موارد قادر به رفتار یکسان با افراد دارای درآمد مشابه نیستند و همچنین تناسب لازم میان سطح درآمد و میزان مالیات پرداختی، به شکل کامل رعایت نمی شود. ساختار اقتصاد غیررسمی گسترده، عدم تبادل اطلاعات جامع میان نهادهای اقتصادی، و ضعف سامانه های رصد تراکنش ها موجب شده بخش قابل توجهی از فعالیت های اقتصادی خارج از چتر مالیاتی باقی بماند. همچنین معافیت های غیرهدفمند در بخش هایی چون کشاورزی، مناطق آزاد و برخی نهادها سبب شده بخش مهمی از ظرفیت مالیاتی کشور بلااستفاده بماند و بار مالیاتی بیشتری بر فعالان رسمی اقتصاد تحمیل شود.اجرای پایه های جدیدی همچون مالیات بر عایدی سرمایه، مالیات بر خانه و خودروهای لوکس و تقویت پایگاه اطلاعات مودیان از گام های مثبت اخیر به شمار می رود، اما موفقیت آن ها وابسته به اجرای دقیق، جلوگیری از استثناهای غیرضروری و تضمین شفافیت فراگیر است. همچنین اصلاح ساختار مالیات های غیرمستقیم، کاهش فشار آن ها بر دهک های پایین، و حرکت تدریجی به سمت مالیات های تنظیمی و درآمدمحور از ضرورت های اساسی برای تقویت عدالت مالیاتی محسوب می شود.

کلیدواژه ها:

عدالت مالیاتی ، درآمد محور ، مالیات ، مالیات های تنظیمی