جرم شناسی پیشگیرانه و ضرورت جرم زدایی از اقدام به خودکشی در نظام کیفری ایران

اقدام به خودکشی در ماده ۶۳۷ قانون مجازات اسلامی (مصوب ۱۳۹۲) همچنان جرم انگاری شده و مرتکب آن به حبس تعزیری درجه شش (تا دو سال) محکوم می شود. این در حالی است که سازمان جهانی بهداشت و ادبیات جرم شناسی پیشگیرانه، جرم انگاری اقدام به خودکشی را نه تنها فاقد اثر بازدارنده، بلکه دارای آثار معکوس (افزایش انگ اجتماعی، کاهش کمک جویی و تداوم چرخه خودکشی) می دانند. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و بهره گیری از مطالعات کتابخانه ای و تحلیل محتوای کیفی اسناد قضایی، به بررسی ضرورت جرم زدایی از اقدام به خودکشی از منظر جرم شناسی پیشگیرانه (وضعی، اجتماعی، رشد اجتماعی و زودرس) پرداخته است. یافته ها نشان می دهد که جرم انگاری کنونی با نظریه برچسب زنی بکر، مفهوم انگ اجتماعی و اصل حداقل مداخله کیفری در تعارض آشکار است و هیچ شواهد تجربی از اثر بازدارندگی آن در ایران وجود ندارد. در مقابل، کشورهای جرم زدایی شده (انگلستان پس از قانون ۱۹۶۱، هلند، سوئیس، کانادا و استرالیا) و حتی برخی کشورهای اسلامی (ترکیه و مالزی) با حذف مجازات کیفری و تمرکز بر پیشگیری غیرکیفری، کاهش قابل توجه نرخ خودکشی و افزایش مراجعه به خدمات سلامت روان را تجربه کرده اند. نتیجه گیری پژوهش حاکی از آن است که جرم زدایی از اقدام به خودکشی نه تنها با موازین فقهی (اصل برائت و عدم مجازات فعل زیان بار به نفس) و اسناد بالادستی (سند تحول قضایی و سیاست های کلی سلامت) منافات ندارد، بلکه مهم ترین گام در پیشگیری موثر از خودکشی در ایران خواهد بود. پیشنهاد تقنینی مشخص پژوهش، نسخ ماده ۶۳۷ قانون مجازات اسلامی یا تبدیل آن به تخلف اداری-درمانی و ایجاد «خط ملی پیشگیری از خودکشی» است.

کلیدواژه ها:

جرم زدایی ، اقدام به خودکشی ، جرم شناسی پیشگیرانه ، پیشگیری وضعی ، پیشگیری اجتماعی ، سیاست کیفری ایران ، ماده ۶۳۷ قانون مجازات اسلامی.