سیر تبیین و تثبیت اعتقاد به معاد در سوره های مکی

هدف: با توجه به اهمیت مسئله اعتقاد به معاد، از همان اولین سوره نازل شده بر پیامبر اکرم(ص)، تقویت اعتقاد صحیح به معاد، مورد توجه قرآن کریم بوده است. قرآن کریم نیز به صورت تدریجی و در سه مرحله، بحث معاد را مطرح کرده است که در این مقاله مورد بحث قرار می گیرد.روش پژوهش: پژوهش حاضر به روش توصیفی تحلیلی بوده و نویسندگان با مطالعه سیر نزول تدریجی آیات قرآن، مراحل ارائه مباحث معاد در سوره های مکی را مورد بررسی قرار می دهند.یافته ها: تبیین مباحث معاد در سور مکی در سه مرحله از نزول صورت گرفته است:مرحله اول) تبیین معاد با تاکید بر عذاب (از نزول سوره­ علق تا سوره قمر)در مرحله نخست نزول قرآن کریم، خداوند در یادکرد از معاد، به بیان عذاب­های جهنم و معرفی کلی دوزخیان با استدلال­های ساده پرداخته است.مرحله دوم) تعریض به معادانکاران و تشویق به بهشت (از نزول سوره­ ص تا سوره یوسف) در این مرحله، قرآن منکران معاد را توبیخ نموده و علاوه بر ترس از عذاب اخروی، مومنان را به تحصیل بهشت تشویق می­کند، گاه به تقابل اهل جهنم و اهل بهشت اشاره دارد و به استدلال­های پیچیده­تری بر معاد­ پرداخته است.مرحله سوم) تبیین ابعاد معاد (از نزول سوره­ حجر تا سوره مطففین)در مرحله سوم نزول سوره­های مکی، ابعاد مفصل­تر و جدیدتری از معاد، مانند مبحث برزخ، در­های هفت­گانه جهنم و نفخ صور در آستانه قیامت مطرح شده و استدلال عقلی (برهان عدل الهی و برهان حکمت خداوند) بر اثبات معاد اقامه می­گردد. در این مرحله حکمت و عدالت خداوند را دلیل دیگری بر اثبات معاد برمی شمرد.نتیجه گیری: تغییر عقیده و فرهنگ عموم کاری تدریجی است که نیاز به برنامه ریزی و گذشت زمان دارد. به همین جهت قرآن کریم در راستای ایجاد اعتقاد به معاد در مرحله اول نزول، با اخبار از معاد و تهدید به عذاب جهنم، سعی در تثبیت این اعتقاد در مردم دارد و در مرحله دوم، با تشویق به بهشت و نیز نفی دلیل از سوی منکران معاد، به برخی شبهات آنان پاسخ می دهد و علاوه بر این، در مرحله سوم ، با استدلال عقلی (چون برهان عدل و حکمت الهی) به اثبات معاد می پردازد.

کلیدواژه ها:

قرآن ، تحول آفرینی قرآن ، معاد ، ترتیب نزول ، سوره های مکی ، عصر نبوی