توصیف محمد میرزا مهندس از جغرافیای ایران در نسخه خطی «جغرافیای عراق عجم و عرب»

نسخه شماره ۷۰۵ کتابخانه و موزه ملی ملک، رساله ای است با عنوان «جغرافیای عراق عجم و عرب»، تالیف محمد میرزا مهندس (تاریخ نگارش رساله: ۱۳۰۱ و ۱۳۰۲ق)، نوه فتحعلی شاه قاجار، که در دوره ناصرالدین شاه به کار مهندسی و نقشه کشی مشغول بوده، سفرهای متعدد رفته و ضمنا تالیفات پرشماری دارد که از آن جمله می توان به روزنامه هایی اشاره کرد که برای مقامات دولتی می نوشته است. نوشتار حاضر، گزارشی است از محتوای رساله مذکور که حجمی بیش از ۴۰۰ صفحه دارد. هدف پژوهش حاضر این است که محققان در حوزه ایران شناسی، عراق شناسی و تاریخچه اماکن مقدسه را از اهمیت این نسخه آگاه سازد و زمینه ای برای تصحیح و چاپ این اثر فراهم گردد. این رساله، در قالب سفرنامه تهران تا عتبات عالیات نوشته شده و حاوی اطلاعات ارزشمند جغرافیایی و تاریخی از ایران عهد ناصری است؛ کوه ها، رودها، آب وهوای مناطق مختلف، مقابر و زیارتگاه ها، کاروانسراها و آب انبارها، پل ها و یخچال ها، اطلاعات تاریخی در مورد مکان های کهن، محصولات هر شهر، طول و عرض جغرافیایی شهرها، فواصل شهرها و منازل از یکدیگر و توصیف حرم های شریفه در ایران و عراق (عثمانی آن روز) همگی نکاتی است که مولف در حین سفر هنگام گذر از مناطق مختلف ثبت کرده است. با نظر به آثار منتشرشده، به نظر می رسد این رساله تاکنون مورد مطالعه قرار نگرفته و در این پژوهش هم بیشتر بخش مربوط به جغرافیای ایران در آن بررسی شده و بخش مربوط به جغرافیای عراق و توصیف حرم های ائمه در عتبات عالیات محتاج نگارش مقاله ای دیگر است.

کلیدواژه ها:

جغرافیای عراق عجم ، جغرافیای عراق عرب ، جفرافیای ایران ، محمد میرزا مهندس ، ایران شناسی ، عراق شناسی