تبیین مراتب فرم برای ارتقای قابلیت مکان در ارتباط درون و بیرون

اهداف و پیشینه ها: فرم مفهومی چندمعنا و مبنای شکل گیری مکان است. پژوهشگران در مفاهیم چندگانه فرم، ارتباط بین جلوه (وجه عینی) و معنا (وجه ذهنی) را جامع معانی فرم در نظر گرفته اند، و جلوه نمودی برای معنای مکان است. از طرف دیگر، ارتباط درون و بیرون نقش قابل توجهی در تعریف مکان دارد. این ارتباط در سه لایه «ارتباط فضای داخل و خارج»، «ارتباط کالبد انسان و کالبد معماری»، و «ارتباط معنا و جلوه»، قابل تعریف است، که ارتباط معنا و جلوه نتیجه ارتباط دو لایه نخست است. در پژوهش حاضر هدف رسیدن به انگاره عمقی درباره فرم است؛ که نیل به این هدف با دو چالش «پاسخ به تعدد معنایی در ارتباط جلوه و معنا» و «چندلایگی در ارتباط درون و بیرون» همراه است. برای پاسخ به این دو چالش از مفهوم قابلیت محیط استفاده شده است. این انگاره منجر به عمق بخشیدن به ارتباط کالبد انسان، کالبد معماری، و پیرامون در مرز درون و بیرون خواهدشد. پرسش اصلی این است که «برای ارتقای قابلیت مکان، در تامین ارتباطی عمیق، چندمعنا، و چندلایه بین درون و بیرون، مراتب فرم چگونه قابل تبیین می شود؟» در پژوهش های پیشین به وجه فلسفی و چندگانه فرم پرداخته شده است؛ در اینجا با پیوند مفاهیم چندگانه با مفهوم مکان، بر وجه نظری فرم در معماری تاکید شده است. مواد و روش ها: روش پژوهش استدلال منطقی است و از طریق مدل سازی مفهومی اولیه بر پایه ادبیات موضوع، مدل نظری نهایی به دست آمده است. ابتدا معانی متعدد فرم بیان شده و مدل «جلوه قابلیت معنا» با عنوان جامع معانی فرم تدوین گردیده است. سپس لایه های سه گانه ارتباط درون و بیرون تبیین و با مدل اولیه تلاقی داده شده است. سپس سه سطح قابلیت محیط به این ساختار افزوده شده و مدل مفهومی پژوهش به دست آمده است. در گام بعدی مراتب فرم با توجه به مدل مفهومی به تفضیل شرح داده شده است؛ و نتیجه نهایی با عنوان «مدل نظری مراتب فرم برای ارتقای قابلیت مکان در ارتباط درون و بیرون» به دست آمده است. نتایج و جمع بندی: بر اساس یافته های پژوهش، برای یک مکان؛ در سطح اول «تمایز درون و بیرون» از طریق آرایه بندی مرز، گذار، و رویه در فرم کنترل می شود؛ در سطح دوم، «تداوم درون و بیرون» از طریق قلمروپایی، سلسله مراتب تحول و ساختار تعامل تامین می گردد؛ و در سطح سوم، «تعامل درون و بیرون» از طریق آفرینش حریم، حضور تدریجی و نمایندگی هویت ایجاد می شود. با این سطوح در مدل نظری پژوهش، چگونگی ارتباط معنا و جلوه در سه سطح قابلیت محیط یعنی کالبدی محیطی، عملکردی رفتاری و ادراکی معنایی تعیین می شود. بر این اساس، فرم در سه مرتبه تحدید مکان، تنفیذ مکان، و نمود مکان قابل فهم می شود. در تحدید مکان جهت غالب نیروها از درون به بیرون؛ در نمود مکان از بیرون به درون؛ و در تنفیذ مکان دوسویه است. ارتباط معنا و جلوه، فرم را در سه انگاره ریخت شناسی، ساخت شناسی، و محیط شناسی سامان می دهد. ارتباط درون و بیرون در ریخت شناسی فرم، وابسته به ساختارهای بصری؛ و در ساخت شناسی فرم، وابسته به ساختارهای بصری و ساختارهای رفتاری اجتماعی است. در محیط شناسی فرم، حواس و احساسات نیز به این عوامل افزوده می شود. ارتباط درونی این سطوح ارتباط مخاطب و فرم را از مکتشف معنا به مولد معنا ارتقا خواهد داد.

کلیدواژه ها:

فرم ، جلوه ، معنا ، مکان ، قابلیت محیط ، ارتباط درون و بیرون