یکپارچه سازی بلاکچین و هوش مصنوعی تفسیرپذیر برای ایجاد سیستم شفاف، قابل اعتماد و پیش بینانه در مدیریت هزینه های پروژه های عمرانی شهرداری اراک

در حوزه مدیریت شهری، شفافیت مالی و پیش بینی ریسک هزینه های پروژه های عمرانی از دو ستون فقرات حکمرانی خوب و اعتماد عمومی محسوب می شوند. با این حال، شهرداری اراک مانند بسیاری از شهرداری های میانی ایران با چالش های جدی در هر دو حوزه مواجه است: از یک سو، هزینه های پروژه ها به صورت دستی، در سیستم های مجزا و بدون ارتباط منطقی ثبت می شوند؛ از سوی دیگر، تاخیرها و افزایش هزینه ها به صورت واکنشی و بدون پیش بینی مدیریت می شوند. این پژوهش با هدف توسعه یک چارچوب یکپارچه دیجیتال برای مدیریت هزینه های پروژه های عمرانی شهرداری اراک، که از تلفیق دو فناوری پیشرفته بلاکچین برای ثبت شفاف و غیرقابل تغییر و هوش مصنوعی تفسیرپذیر (XGBoost + SHAP) برای پیش بینی ریسک و ارائه توصیه های عملی استفاده می کند، انجام شده است. روش تحقیق ترکیبی (کمی-کیفی) بوده و داده ها از ۶۲ پروژه عمرانی اجرایی در دوره ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۳، مصاحبه با ۱۲ کارشناس مالی، نظارتی و فناوری اطلاعات، و تحلیل فرآیندهای فعلی هزینه برداری جمع آوری شده اند. چارچوب پیشنهادی با نام «SmartTrack-Gov» از یک شبکه بلاکچین خصوصی (Hyperledger Fabric) برای ثبت تمام تراکنش های مالی و اداری، و یک مدل یادگیری ماشین تفسیرپذیر (XGBoost) برای پیش بینی تاخیر و افزایش هزینه بر اساس داده های زنجیره ای، تشکیل شده است. این چارچوب به صورت یکپارچه، هر پرداخت، تغییر طرح، تایید نظارتی و شکایت شهروندی را در یک زنجیره دیجیتال ثبت می کند و در زمان واقعی، با استفاده از SHAP، توضیح می دهد که چه عواملی باعث افزایش ریسک شده اند. یافته های کمی نشان می دهند که با پیاده سازی این چارچوب، زمان تایید پرداخت ها از ۱۸ روز به ۳ روز، احتمال تقلب در ثبت هزینه ها از ۲۳٪ به ۰.۵٪، و دقت پیش بینی تاخیر بیش از ۶ ماه از ۷۲٪ به ۹۲.۴٪ افزایش یافت. تحلیل کیفی نیز نشان داد که عدم شفافیت، تفکیک سیستم ها، و نبود پاسخگویی، سه مانع اصلی حکمرانی مالی در اراک هستند و این چارچوب به طور همزمان هر سه را حل می کند. چارچوب SmartTrack-Gov با ارائه یک پلتفرم وبی شفافیت و کدهای QR قابل اسکن، امکان دسترسی شهروندان به تاریخچه کامل هزینه ها و علل ریسک را فراهم می کند مثلا شهروند می تواند با اسکن کد پروژه، نه تنها ببیند که چه مبلغی پرداخت شده، بلکه بفهمد که چرا این پروژه در معرض ریسک بالا است (مثلا: «۴ تغییر طرح، پیمانکار با سابقه تاخیر، و نظارت ضعیف»). این چارچوب نه تنها به کاهش هزینه های اضافی و تقلب مالی کمک می کند، بلکه با ایجاد اعتماد دیجیتال، پاسخگویی فعال و تصمیم گیری پیش بینانه، به سمت تحقق اهداف توسعه پایدار (SDG ۱۶: صلح، عدالت و نهادهای قوی) و اصول حکمرانی خوب حرکت می کند. این مدل، اولین چارچوب ترکیبی بلاکچین و هوش مصنوعی تفسیرپذیر در حوزه مالیات شهری در ایران است و می تواند به عنوان الگویی ملی برای سایر شهرداری ها مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

بلاکچین ، هوش مصنوعی تفسیرپذیر ، XGBoost ، SHAP ، مدیریت هزینه پروژه ، شهرداری اراک ، حکمرانی خوب ، شفافیت مالی ، پاسخگویی دیجیتال ، یکپارچه سازی فناوری ، مدیریت پروژه شهری