بررسی تطبیقی چیستی و عملکرد سرمایه داری در زیست اجتماعی بشر در اندیشه ماکس وبر و شهید مطهری

هدف پژوهش حاضر بررسی چیستی و عملکرد نظام سرمایه داری از دیدگاه ماکس وبر و شهید مطهری است. سوال اصلی پژوهش این است که آیا سرمایه داری همان گونه که وبر می پندارد، یک تحفه نایاب بوده که تمدن اسلامی از دستیابی به آن بازمانده، یا اینکه اسلام به دلیل ناهنجاری های موجود در این نظام، از پذیرش آن سر باز زده است. روش تحقیق از نوع تطبیقی بوده و دیدگاه های ماکس وبر و شهید مطهری به طور جداگانه بررسی و مقایسه شده است. نتایج حاکی از آن است که شهید مطهری و ماکس وبر هر دو بر این نکته اتفاق نظر دارند که سرمایه داری نباید به عنوان پدیده ای همانند پدیده های اعصار پیشین دیده شود. وبر معتقد است که سرمایه داری در جوامع متمدن غربی به دلیل عوامل دینی و اخلاقی مسیحیت کالونیستی شکوفا شده و به یک نظام بسیار عقلانی و منظم تبدیل شده است. وی بر این باور است که سرمایه داری غربی با استفاده از روش های عقلانی و منتظم در تولید و جستجوی سود، روحیه خاصی را در افراد جامعه ایجاد کرده که این روحیه به توسعه و پیشرفت اقتصادی کمک کرده است. از سوی دیگر، شهید مطهری معتقد است که سرمایه داری مدرن یک پدیده خاص و بی سابقه بوده که فهم درست ابعاد آن نیازمند کنکاش مستقل و اجتهاد در احکام اسلامی است. وی تاکید می کند که سرمایه داری نوین تفاوت های اساسی با انواع کنش های سرمایه دارانه سنتی در تمدن اسلام دارد و این تفاوت ها باید به دقت مورد توجه قرار گیرند. مطهری همچنین بر این باور است که نظام سرمایه داری جدید به دلیل ماهیت و عملکرد خود به مشکلاتی منجر می شود که ازجمله آن می توان به قفس آهنین وبر اشاره کرد، و به دلیل تاثیرات ویرانگری که سرمایه داری بر زیست اجتماعی انسان دارد، با اصول و آموزه های اسلامی سازگار نیست. در مجموع، اسلام به دلیل دیدگاه های متفاوت خود نسبت به حقوق انسانی، تکلیف، زهد و آزادی، با نظام سرمایه داری غربی ناسازگار است. اسلام با تاکید بر حقوق طبیعت و انسان های ضعیف، تلاش می کند تا با وجود تشویق بر شکوفاسازی اقتصادی، از استثمار و تسلط اقتصادی عده ای معدود جلوگیری کند. همچنین، زهد و تکلیف در اسلام به معنای استفاده از منابع به شکلی معتدل و در راستای اهداف الهی است، در حالی که در سرمایه داری غربی، این مفاهیم به صورت افراطی و برای افزایش سرمایه و سود به کار گرفته می شوند. نپیوستن اسلام به نظام سرمایه داری مدرن نه به دلیل ناتوانی و عقب ماندگی، بلکه به دلیل آگاهی و دوراندیشی نسبت به عواقب و ناهنجاری های این نظام است. اسلام با تاکید بر عدالت، حقوق انسانی، و جلوگیری از استثمار، تلاش می کند تا نظام اقتصادی عادلانه تری را ارائه دهد که در آن ارزش های انسانی و اخلاقی به خوبی رعایت شوند.

کلیدواژه ها:

اسلام ، سرمایه داری ، ماکس وبر ، شهید مطهری ، زیست اجتماعی.