نظریه «فرد شامل جمع» تبیینی نو در هستی شناسی جامعه

اندیشمندان علوم اجتماعی برای اتقان در گزاره های علمی و نظام مند بودن منهج علمی خود به تبیین هستی شناسانه و دقیق از جامعه نیاز دارند. در دوران پسا انقلاب و به تبع نیاز جامعه اسلامی به علوم انسانی اسلامی در عرصه اداره جامعه، نیاز مبرمی به تنقیح مبانی این علوم احساس شد. در این بین نوصدرائیانی که با نگاه های حکمی، پیشگام در هستی شناسی بوده اند، با امتداد مبانی فلسفی و حکمی خود به تبیین حول هستی شناسی جامعه پرداخته اند. ازجمله این افراد اندیشمندانی چون علامه طباطبایی، شهید مطهری، آیت الله مصباح و... به صورت خاص به این موضوع ورود کرده اند. در این راستا، پژوهش حاضر با بررسی نظریه های این اندیشمندان و بیان تفاوت ها، درصدد اختیار نظریه «فرد شامل جمع» به عنوان نظریه ای منحاز و بدیل است. در بین نظرات، عده ای از اندیشمندان قائل به اصالت فرد و عده ای دیگر هم درصدد اصالت بخشی به جامعه و در قرائت افراطی آن، درپی نفی اصالت فرد می باشند. عده ای دیگر در میانه این دو، هم اصالت را برای فرد و هم برای جامعه قائل شده اند. برای این منظور و در تصویرسازی از جامعه به شکل فوق الذکر از روش های عقلی تحلیلی و همچنین نتایج به کار رفته در دو علم فلسفه و عرفان استفاده شده و نیز آیات و روایات و روش استظهار از متون برای تایید و استفاده هرچه بیشتر از آیات و روایات، به کار رفته است. به نظر می رسد با قبول نظریه «فرد شامل جمع»، تصویری از جامعه به صورت فردی توسعه یافته به همراه جنبه ای از وحدانیت قابل فرض است. در کنار هم قرار گرفتن این دو جنبه در تصویر از جامعه، باعث می شود تا لوازم امتداد نظریه در عرصه علوم مختلف و تطبیقات ممکن باشد. ازجمله این امتدادات، امتداد سنن فردی بر جوامع بشری، با این توضیح است که هر سنتی که با لسان سنت فردی در آیات و روایات به آن توجه شده، حال می تواند بر فرد توسعه یافته نیز تطبیق داشته باشد. یا از دیگر لوازم این نظریه، توسعه در استظهارات قرآنی، خصوصا آیات ناظر به جوامع می باشد و یا برداشتی جدید از احکام اجتماعی اسلام مثل انفاق و ایثار و... که در سایه نظریه «فرد شامل جمع» می تواند قرائتی جدید را نمایان کند و این لوازم و آثار از حداقل تطبیقات این نظریه بر نصوص شرعیه است

کلیدواژه ها:

نظریه «فرد شامل جمع» ، اصالت فرد ، اصالت جامعه ، هستی شناسی جامعه