کاهش پرخاشگری کلامی و افزایش حس مسئولیت پذیری در دانش آموزان با استفاده از راهکارهای مبتنی بر ادبیات داستانی و فعالیت های گروهی

هدف اصلی این پژوهش، بررسی و حل یکی از چالش های رایج در کلاس های درس امروزی، یعنی «پرخاشگری کلامی» و «فقدان حس مسئولیت پذیری» در میان دانش آموزان دوره ابتدایی (یا متوسطه اول) است. این اقدام پژوهی در یکی از کلاس های درس، بدون ذکر نام مدرسه، طی یک دوره سه ماهه به اجرا درآمد. مسئله اصلی، مشاهده رفتارهای ناهنجاری همچون استفاده از الفاظ نامناسب، تمسخر دیگران، عدم پذیرش مسئولیت تکالیف و مقصر دانستن دیگران بود که فضای آموزشی و روانی کلاس را به شدت تحت تاثیر قرار داده بود.پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و بر اساس چرخه اقدام پژوهی (مشاهده، برنامه ریزی، اجرا، بازاندیشی) انجام شد. برای گردآوری داده ها در مرحله اول (شواهد ۱)، از ابزارهایی نظیر مشاهده مستقیم و ثبت وقایع روزانه، پرسشنامه اولیه از دانش آموزان (سنجش جو کلاس) و مصاحبه نیمه ساختاریافته با همکاران استفاده گردید. تحلیل این شواهد نشان دهنده فراوانی بالای رفتارهای پرخاشگرانه کلامی و سطح پایین مسئولیت پذیری فردی و گروهی بود.در مرحله بعد، راهکارهایی مبتنی بر رشته تخصصی پژوهشگر (زبان و ادبیات فارسی) طراحی و اجرا شد. این راهکارها شامل: ۱) برگزاری جلسات هفتگی «ساعت قصه و اندیشه» با محوریت داستان هایی از کلیله و دمنه، گلستان سعدی و مثنوی معنوی با موضوعات همدلی، احترام متقابل و مسئولیت پذیری؛ ۲) راه اندازی «کارگاه نمایش خلاق» برای بازآفرینی داستان ها و تمرین مهارت های ارتباطی موثر؛ و ۳) اجرای «پروژه های مسئولیت پذیری گروهی» با تقسیم وظایف مشخص در امور کلاس بود.پس از اجرای راهکارها، داده های جدیدی (شواهد ۲) از طریق همان ابزارهای اولیه (مشاهده، پرسشنامه ثانویه، تحلیل نتایج پروژه ها) جمع آوری شد. مقایسه شواهد ۱ و ۲ نشان داد که راهکارهای اجرایی تاثیر مثبت و معناداری داشته اند. میزان پرخاشگری کلامی به شکل چشمگیری کاهش یافته، دانش آموزان در پذیرش مسئولیت های فردی و گروهی فعال تر شده و جو عاطفی و مشارکتی کلاس بهبود یافته بود. نتایج این پژوهش نشان می دهد که بهره گیری از ظرفیت های غنی ادبیات فارسی و تلفیق آن با فعالیت های گروهی و تعاملی، می تواند ابزاری قدرتمند برای بهبود مهارت های اجتماعی و اخلاقی دانش آموزان باشد.

کلیدواژه ها:

اقدام پژوهی ، پرخاشگری کلامی ، مسئولیت پذیری ، ادبیات داستانی ، فعالیت های گروهی ، مهارت های اجتماعی ، بهبود رفتار.