جریان صدر دوم در عراق (فراز و فرود یک جریان دینی در عراق)/عبدالوهاب فراتی

تحولات سیاسی و اجتماعی عراق در دو دهه پایانی حکومت حزب بعث، شاهد ظهور جریان های مذهبی-سیاسی متعددی بود که هر یک به نحوی در شکل دهی به ساختار قدرت و گفتمان عمومی این کشور تاثیرگذار بودند. در این میان، جریان موسوم به «صدر دوم» که حول محور شخصیت سید محمد صادق صدر شکل گرفت، به عنوان یکی از اثرگذارترین جنبش های اجتماعی شیعه در نجف اشرف، نقشی بی بدیل در بسیج توده ها و احیای هویت مذهبی در شرایط خفقان سیاسی ایفا نمود. این جریان، با تکیه بر رویکردی پویا و مردمی، نه تنها در تقابل با گفتمان سنتی حوزه نجف قرار گرفت، بلکه با ایجاد نهادهای دینی-اجتماعی نظیر «نماز جمعه»، «محاکم شرعی» و «مدارس علوم دینی»، چالش های متعددی را پیش روی رژیم صدام حسین قرار داد. مقاله حاضر با هدف واکاوی ابعاد مختلف شکل گیری، تکامل و افول جریان صدر دوم، به بررسی سیر تحولات این جنبش از آغاز مرجعیت صدر در سال ۱۹۹۴ تا شهادت وی در ۱۹۹۹ و همچنین پیامدهای آن در سال های پس از سقوط صدام می پردازد. پرسش اصلی این پژوهش آن است که جریان صدر دوم چگونه و تحت چه شرایطی توانست در فضای بسته سیاسی عراق، به یک نیروی اجتماعی اثرگذار تبدیل شود و چه عواملی به تداوم یا افول آن پس از شهادت بنیان گذارش انجامید؟ در این راستا، با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی و با استناد به اسناد تاریخی و منابع دست اول، به بررسی نقش صدر در ایجاد گسست از سنت های حوزوی نجف، تعامل پیچیده با رژیم بعث و همچنین تاثیرگذاری بر تحولات اجتماعی شیعیان عراق پرداخته می شود.

کلیدواژه ها:

عراق ، حوزه نجف ، صدر دوم ، حوزه سنتی ، حوزه ناطقه