تحول نظام سیاسی ایران از صفویه تا قاجار

تحول نظام سیاسی ایران از صفویه تا قاجار یکی از مهم ترین دوره های دگرگونی در تاریخ سیاسی ایران به شمار می رود. این پژوهش با رویکردی توصیفی-تحلیلی، سعی دارد مسیر تغییر و تداوم ساختارهای قدرت را از آغاز حکومت صفویه تا پایان دوره قاجار بررسی کند. در آغاز حکومت صفویه، شکل گیری دولت متمرکز بر پایه مشروعیت دینی و حمایت طبقه روحانیت، ساختار جدیدی از تعامل میان دین و سیاست را رقم زد. تاکید صفویه بر تشیع اثنی عشری، به تقویت هویت ملی و انسجام سیاسی کمک کرد و در عین حال باعث شکل گیری نوعی حکومت مذهبی شد که در تاریخ ایران کمتر سابقه داشت. در دوره افشاریه، با وجود تلاش نادرشاه برای تمرکز قدرت، ناپایداری سیاسی، ضعف ساختار دیوان سالاری و وابستگی بیش از حد به نیروی نظامی، از عوامل ضعف نهاد دولت محسوب می شود. در دوره زندیه، نوعی بازگشت به ثبات نسبی با محوریت شخصیت کاریزماتیک کریم خان زند مشاهده می شود که برخلاف پیشینیان خود، قدرت را به شیوه ای کمتر استبدادی اعمال می کرد. با آغاز دوره قاجار، گرچه ظاهر حکومت متمرکز حفظ شد، اما نشانه های ضعف درون ساختاری، نفوذ قدرت های خارجی، و ناتوانی در اصلاحات اساسی، سبب شد ساختار سیاسی ایران به تدریج در برابر خواست عمومی برای تغییر، ناکارآمد جلوه کند. این مقاله می کوشد از خلال بررسی منابع تاریخی، اسناد رسمی و تحلیل تحولات اجتماعی-سیاسی، نشان دهد که چگونه گذار از یک نظام سلطنتی متمرکز به سوی مشروطیت و نهادهای مدنی آغاز شد، گرچه این گذار تا مدت ها با چالش های عمیق روبرو بود. نتایج پژوهش نشان می دهد که گرچه ساختار سیاسی در هر یک از این دوره ها تفاوت هایی اساسی داشت، اما زمینه های مشترکی چون تمرکز قدرت، نقش دین در مشروعیت بخشی به حکومت و نبود نهادهای ناظر بر قدرت، از عناصر ثابت این ادوار تاریخی بوده است.

کلیدواژه ها:

تحول سیاسی ، صفویه ، افشاریه ، زندیه ، قاجاریه ، حکومت متمرکز ، مشروعیت دینی ، دیوان سالاری ، گذار به مشروطه