نقش قواعد اخلاقی در تعهدات در فقه امامیه و حقوق ایران

تعهدات، به عنوان یکی از اساسی ترین نهادهای حقوق خصوصی، همواره در معرض تاثیر پذیری از عناصر فراتر از نصوص قانونی، از جمله ملاحظات اخلاقی، بوده اند. در نظام فقهی و حقوقی ایران، که متاثر از فقه امامیه است، قواعد اخلاقی نه تنها در فرآیند ایجاد و اجرای تعهدات اثرگذارند، بلکه در مشروعیت بخشی یا نفی اعتبار برخی از تعهدات نیز نقش دارند. این پژوهش به بررسی حدود و چگونگی تاثیر قواعد اخلاقی بر تعهدات در دو نظام فقه و حقوق ایران می پردازد و نشان می دهد که اصول اخلاقی مانند حسن نیت، انصاف، وفای به عهد و منع اضرار به غیر، گاه به صورت مستقیم در شکل گیری تعهدات مداخله دارند و گاه به صورت غیرمستقیم، از طریق تفاسیر قضایی و رویه های فقهی، در مقام کنترل و اصلاح آن ها ظاهر می شوند. در این میان، ماده ۱۰ قانون مدنی ایران و شرط عدم مخالفت با اخلاق حسنه، نمونه ای بارز از ورود مستقیم اخلاق به حوزه تعهدات قراردادی در نظام حقوقی است. همچنین قواعدی همچون «الناس مسلطون علی اموالهم» یا «لا ضرر و لا ضرار» نیز مبنایی برای پیوند اصول اخلاقی و حقوقی در فقه اسلامی فراهم کرده اند. نتیجه تحقیق حاکی از آن است که اخلاق در فقه و حقوق ایران، جایگاهی فراتر از توصیه و ارشاد دارد و در موارد متعددی، نقش الزامی و تعیین کننده در قلمرو تعهدات ایفا می کند.

کلیدواژه ها:

تعهد ، قواعد اخلاقی ، فقه امامیه ، حقوق ایران ، حسن نیت ، اخلاق حسنه