تبیین صحت و بطلان معاملات تجاری عصر نوین از منظر قرآن کریم و نظام حقوقی معاصر ایران

امنیت و اعتبار معاملات تجاری از مولفه های اساسی توسعه اقتصادی و ثبات اجتماعی است. نظام حقوقی ایران که برآمده از فقه غنی امامیه است، قواعد صحت و بطلان قراردادها را بر مبانی مستحکم قرآنی استوار ساخته است. این پژوهش با هدف ارائه یک تحلیل جامع و تفصیلی به مبنای سنجی صحت و بطلان معاملات از منظر آیات کلیدی قرآن کریم و تطبیق دقیق آن با مواد قانون مدنی ایران می پردازد. با استفاده از روش توصیفی تحلیلی و با تمرکز بر محتوای دقیق سه آیه محوری: آیه ۲۹ سوره نساء (تجارت)، آیه ۲۸۲ سوره بقره (دین) و آیه ۷۲ سوره یوسف (جعاله)، این مقاله به واکاوی عمیق مفاهیم بنیادین می پردازد. یافته های تحقیق نشان می دهد که اصل اساسی قاعده "تجارت عن تراض" است که هرگونه تصرف حقوقی در اموال دیگران را ممنوع (باطل) و تنها راه مشروع را معامله ای می داند که بر دو رکن "معاوضی بودن و رضایت کامل" طرفین استوار باشد. این مقاله با بررسی دقیق مفردات، آیات، تحلیل ساختار نحوی (مانند نوع استثناء در آیه تجارت) و استخراج احکام هشتگانه از آن به تبیین قواعدی چون اصل رضایی بودن، عدم نفوذ معامله فضولی، بطلان معامله اکراهی و اصل لزوم می پردازد. همچنین نقش آیه دین در ارائه سازوکارهای اثباتی و پیشگیرانه از بطلان (مانند کتابت و تعیین دقیق دین) و نقش آیه جعاله در نمایش انعطاف پذیری شریعت در عقود مبتنی بر مسامحه به تفصیل شرح داده می شود. در نهایت ارتباط جزء به جزء این قواعد با مواد قانون مدنی ایران از جمله مواد ۱۹۰، ۱۹۱، ۲۴۷، ۳۴۱ و ۶۵۱ نشان داده می شود تا تصویری کامل از پیوند ناگسستنی فقه و قانون در این حوزه ترسیم گردد.

کلیدواژه ها:

بطلان معاملات ، فقه امامیه ، حقوق ایران ، معامله فضولی ، نهمین همایش ملی پژوهش های نوین در حوزه علوم انسانی مطالعات اجتماعی و جمعیتی