تحلیل محتوای روایات مهدویت در مدرسه حدیثی قم تا دوران شیخ صدوق(ره)

مدرسه حدیثی قم، یکی از مراکز علمی مهم و اثرگذار در مکتب امامیه است که همواره مورد توجه محققان بوده است. مطالعات موجود درباره آموزه های مهدویت در مدرسه قم، با کمبودهایی از جمله فقدان نگاه مدرسه محور و تحلیل ناکافی محتوای روایات مواجه است. بررسی دقیق روایات مهدوی این مدرسه، تصویر روشنی از آموزه های مهدوی آن دوره ارائه می دهد.از این رو، نوشتار پیش رو با روش توصیفی– تحلیلی و بر اساس «تحلیل محتوا»، با استخراج ۳۵۸ روایت از میراث محدثان قم، به تحلیل آموزه های مهدویت در این مدرسه تا پیش از دوره شیخ صدوق پرداخته است. در ابتدا، بر اساس منابع موجود، بیشترین نقل در منابع مستقیم، توسط مرحوم کلینی و آن هم در کتاب «الحجه» صورت گرفته است؛  اما در منابع واسطه ای، شیخ صدوق(ره) (با توجه به زیست او در آن دیار) نقش موثری در نقل و بقای میراث مهدوی قمی ها داشته است. بر اساس موضوعات بررسی شده، از میان مجموعه روایات، نزدیک به ۴۶۸ واحد تحلیل (شامل جمله، عبارت و مضمون حدیثی) استخراج گردید. این واحدها در چهار محور اصلی ساماندهی شدند: ویژگی های شخصی امام مهدی(عج)، دوران غیبت، نشانه های ظهور و دوران ظهور. در این میان، شناخت تبار امام مهدی، غیبت، انتظار، توقیعات و رفتارشناسی امام در عصر ظهور، از بسامد بالایی برخوردار بود که خود حکایت از گفتمان غالب مدرسه حدیثی قم دارد. در مقابل، مسئله شمایل امام، ادعیه مهدوی و نشانه های ظهور، چندان جایگاهی در میان محدثان قم نداشته است. وجود برخی از گزارش های فوق العاده، نشان دهنده روحیه نص گرایی مدرسه حدیثی قم است.

کلیدواژه ها:

امام مهدی (عج) ، مهدویت ، مدرسه حدیثی قم ، تحلیل محتوای کمی ، تحلیل محتوا کیفی