نقش «تناسب حکم و موضوع» در اصلاح فتاوای ناسازگار با اخلاق

یکی از لغزشگاه های استنباط های فقهی، جمود بر الفاظ و غفلت از قرائن غیر لفظیه است. یکی از این قرائن، «تناسب حکم و موضوع»، است. وجود «تناسب حکم و موضوع»، باعث می شود وقتی عرف، کلامی را می شنود، به گونه ای آنرا فهم کند که تناسب بین حکم و موضوع، محفوظ بماند، حتی اگر این فهم، مستلزم تصرف در ظهور بدوی الفاظ باشد. تناسب حکم و موضوع، خاستگاه های مختلفی دارد که یکی از آنها، اخلاق و ارزشهای انسانی است، یعنی وجود نکات اخلاقی، باعث می شود عرف، یک حکم را متناسب با یک موضوع و یا بالعکس یک حکم را نامتناسب با یک موضوع، تلقی کند. پژوهش حاضر، با اتخاذ رویکردی فقهی-اصولی، به بررسی مفهوم، کارکردها و ریشه های «تناسب حکم و موضوع» می پردازد. سپس، با ارائه ده نمونه از فتاوای ظاهرا ناسازگار با اصول اخلاقی، نشان می دهد که چگونه التفات به ارزش های انسانی می تواند در فرایند استظهار از ادله، تاثیر گذاشته و مانع از صدور چنین فتاوایی گردد.

کلیدواژه ها:

تناسب حکم و موضوع ، فقه و اخلاق ، فتاوای ناسازگار با اخلاق ، قرائن غیر لفظیه