منظومه لیلی و مجنون نظامی گنجوی: آیین گذاری در سلوک عاشقانه و گسست فرهنگی

منظومه لیلی و مجنون نظامی گنجوی نه فقط داستانی عاشقانه است بلکه گزارشی نمادین از یک آیین گذار تمام عیار؛ آیینی که فرد با عبور از مراحل سه گانه، جدایی، گذار و بازپیوست از وضعیتی اجتماعی به حالتی وجودی و استعلایی می رسد. در این مقاله سرگذشت مجنون بر اساس نظریه آیین گذار آرنولد وان ژنپ و تفسیرهای میان فرهنگی ویکتور ترنر و با روش توصیفی-تحلیلی بررسی شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که مجنون ابتدا از ساختار عرفی جامعه طرد می شود و با عبور از مرحله «جدایی»، به بیابان و خلوت گزینی پناه می برد. در این مرحله که معادل وضعیت «برزخی» و لیمینال است هویت او به حالت تعلیق در می آید؛ نه به جهان پیشین تعلق دارد و نه هنوز به حقیقت عشق رسیده است. پایان بازگشت مجنون نه به نظم اجتماعی، بلکه به نوعی بازپیوست عرفانی منتهی می شود؛ وحدت با معشوق در مرگ این سیر، مجنون را از انسانی اجتماعی به موجودی فرااجتماعی و از عاشقی زمینی به سالکی عارف گونه تبدیل می کند. در این مقاله همچنین نشان داده می شود که نظامی چگونه از عناصر، آیینی مناسکی و مردم شناختی در بافت روایت بهره می گیرد و مفاهیم فرهنگی، عشق، طرد، دیوانگی و خلوت را در دل ساختار کلاسیک آیین گذار بازآفرینی می کند. چنین خوانشی امکان پیوند میان متون کلاسیک فارسی و نظریه های نوین مردم شناسی را فراهم می آورد.

کلیدواژه ها:

آیین گذار ، گذار ، لیمینالیتی ، بازپیوست ، بحران هویت ، نوسازی اجتماعی