تبیین کارنامه علمی و آموزشی علیقلی میرزا اعتضادالسلطنه؛ وزیر علوم عصر ناصرالدین شاه (۱۲۷۴-۱۲۹۸ق.)

شخصیت­های سیاسی اصلاح­گر ایرانی در دوره قاجار بعد از آشنایی با پیشرفتهای علمی تمدن غرب، تلاشهای زیادی را برای نوگرایی ایران و جبران عقب ماندگی کشور در جنبه های گوناگون علمی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و نظامی انجام داده اند. شاهزاده علیقلی میرزا اعتضادالسلطنه یکی از این اصلاح­گران بود که در مقام اولین وزیر علوم و رئیس مدرسه دارالفنون (۱۲۹۸-۱۲۷۴ق). در عصر ناصرالدین شاه، برای تحول و نوگرایی علمی و آموزشی ایران فعالیتهای زیادی انجام داده است. مقاله حاضر با بهره گیری از روش توصیفی- تحلیلی و شیوه گردآوری داده ها از نوع اسنادی- کتابخانه ای؛ درصدد پاسخ به این سوال اصلی است که اعتضادالسلطنه برای نوسازی علمی و آموزشی ایران چه اقداماتی انجام داد و عملکرد وی در این زمینه چه نقشی در تحولات و پیشرفت­های علمی و آموزشی کشور داشته است؟ نتایج این بررسی نشان می­دهد که وی با اعتقاد و آگاهی به این مسئله که سنگ بنای نخستین و بستر و پایه اصلی توسعه و پیشرفت ایران، تحول و ترقی در وضعیت علمی و آموزشی کشور از طریق اخذ و انتقال علوم و فنون جدید اروپا و نهادهای مربوط به آن است، به اقداماتی همچون اعزام دانشجو به اروپا، انتشار روزنامه، توسعه دارالترجمه و دارالطباعه، اصلاح نظام آموزشی، تاسیس رشته­های جدید در مراکز علمی کشور، تالیف و ترجمه کتاب و راه­اندازی نهادها، صنایع و تجهیزات مربوط به مسائل علمی و آموزشی جدید دست زد. بررسی تحولات علمی ایران در آن دوران نشان می­دهد که این اقدامات اعتضادالسلطنه در تحول، ترقی و نوسازی علمی و آموزشی کشور بسیار تاثیرگذار بوده و در زمینه­سازی برای تحولات ساختاری جدید جامعه ایران در دوره­های بعد (انقلاب مشروطه)نقش آفرینی کرده است.

کلیدواژه ها:

اعتضادالسلطنه ، وزارت علوم ، دارالفنون ، علوم جدید ، ترجمه آثار اروپایی