بررسی عوامل علی تعیین کننده شاخص های کیفیت محیط زیست در ایران با استفاده از رویکرد نوین علیت گرنجری فوریه بوت استراپ در کوانتایل (BFGC-Q)

مقدمه: بر اساس آمار منتشرشده توسط شبکه ردپای جهانی، کسری اکولوژیکی ایران که در سال ۱۹۶۱، ۵۵/۰- سرانه هکتار جهانی بوده، با ۵۵۴ درصد افزایش به ۵۰/۲ سرانه هکتار جهانی در سال ۲۰۲۲ رسیده است؛ که نشان می دهد عرضه موجود منابع طبیعی در ایران برای حفظ الگوهای تولید و مصرف فعلی کافی نیست. بر این اساس، تجزیه و تحلیل عوامل تعیین کننده شاخص های کیفیت محیط زیست در ایران می تواند پیشنهادات ارزشمندی را در زمینه طراحی سیاست های زیست محیطی مناسب ارائه دهد. در این راستا، هدف اصلی مطالعه حاضر بررسی تعیین کنندگان علی شاخص های زیست محیطی در ایران می باشد.مواد و روش ها: مطالعه توصیفی-تحلیلی و کاربردی حاضر با استفاده از داده های سری زمانی سال های ۲۰۲۲ -۱۹۷۰ به بررسی تعیین کنندگان علی شاخص های زیست محیطی در ایران با استفاده از دو شاخص سنتی انتشار CO۲ و ردپای اکولوژیکی (EF) و همچنین، شاخص جدید ضریب ظرفیت بار (LCF) که به طور هم زمان عرضه و تقاضای طبیعت را در نظر می گیرد، پرداخته است. بر این اساس، تاثیر علی رشد اقتصادی، وابستگی به منابع طبیعی، شهرنشینی و مصرف انرژی تجدیدپذیر بر شاخص های کیفیت محیط زیست با به کارگیری رویکرد نوین علیت گرنجری فوریه بوت استراپ در کوانتایل (BFGC-Q) بررسی شده است. این رویکرد، بر خلاف آزمون های علیت گرنجری گذشته، مساله غیرخطی بودن و شکست های ساختاری را در نظر می گیرد و می تواند اطلاعات مفیدی در مورد یک رابطه علی دنباله دار ارائه دهد. نتایج: نتایج تجربی این پژوهش نشان می دهد که شهرنشینی در تمام کوانتایل های مورد بررسی (۱۰th-۹۰th) به افزایش انتشار CO۲ و EF و کاهش LCF می انجامد. تولید ناخالص داخلی سرانه در کوانتایل های پایین و متوسط (۱۰th-۵۰th) یک رابطه علی منفی با LCF و در کوانتایل ابتدایی ۱۰th و کوانتایل بالایی ۷۰th یک رابطه علی مثبت با EF نشان می دهد. علاوه بر این، تولید ناخالص داخلی سرانه در تمام کوانتایل ها (۱۰th-۹۰th) منجر به افزایش انتشار CO۲ شده است. در مورد متغیر رانت منابع طبیعی، به طور کلی نتایج تجربی این پژوهش از فرضیه خنثی و عدم وجود رابطه علی حمایت می کند. مصرف انرژی تجدیدپذیر نیز در تمام کوانتایل ها (۱۰th-۹۰th) به افزایش LCF و در کوانتایل های ۱۰th-۷۰th به کاهش EF می انجامد. این درحالیست که این متغیر در هیچ یک از کوانتایل ها رابطه علی معناداری با انتشار CO۲ نداشته است.بحث: نتایج نشان می دهد که بسته به شاخص زیست محیطی مورد بررسی، اثرات رشد اقتصادی، وابستگی به منابع طبیعی، شهرنشینی و مصرف انرژی تجدیدپذیر بر کیفیت محیطی تا حدودی متفاوت است. بر اساس نتایج، شهرنشینی منجر به تخریب محیط زیست کشور شده است. بنابراین، سیاست گذاران و برنامه ریزان شهری لازم است در فرایند گسترش شهرنشینی جلوگیری از تخریب محیط زیست را مورد توجه و مصرف صحیح انرژی را در اولویت قرار دهند. تاثیر علی مثبت تولید ناخالص داخلی سرانه در تمام کوانتایل ها بر انتشار CO۲ نشان می دهد مسیرهای رشد و توسعه در ایران با کربن فشرده تر دنبال می شود. بنابراین، باید تلاش شود تا رشد اقتصادی بالاتر که مستلزم استفاده از انرژی بیشتر به عنوان یکی از مهم ترین عوامل تولید است، با ایجاد و تقویت انرژی های پاک و همچنین به کارگیری فناوری های پیشرفته و سازگار با محیط زیست در فرایند تولید صورت بگیرد. با توجه به تاثیر مثبت مصرف انرژی تجدیدپذیر بر شاخص LCF و تاثیر منفی آن بر EF، می توان گفت که افزایش مصرف انرژی تجدیدپذیر باعث کاهش ردپای اکولوژیکی و پیشی گرفتن ظرفیت زیستی از آن شده است؛ بر این اساس افزایش سهم انرژی های تجدیدپذیر می تواند به بهبود کیفیت محیط زیست در کشور کمک کند.

کلیدواژه ها:

شاخص های کیفیت زیست محیطی ، ضریب ظرفیت بار (LCF) ، علیت گرنجری ، بسط فوریه ، رگرسیون کوانتایل