آقامحمدخان قاجار در تفلیس: مطالعه ای تطبیقی در بازنمایی واقعه ای تاریخی

حمله آقامحمدخان قاجار به تفلیس در سال ۱۷۹۵م/۱۲۱۰ق، یکی از رخدادهای سرنوشت ساز در تاریخ قفقاز است که بازتاب آن در حافظه تاریخی ایران، گرجستان، روسیه و اروپا تا امروز تداوم یافته است. پژوهش های پیشین، هرچند گاه ارزشمند و مستند، اغلب در چارچوب یک زبان یا یک سنت تاریخ نگاری محدود مانده اند؛ در نتیجه روایت هایی تک بعدی هستند: در متون فارسی این حادثه به عنوان «فتح تفلیس» و نشانه ای از بازگشت اقتدار ایرانی تصویر شده است؛ در منابع گرجی به صورت «تراژدی ملی» و زمینه ساز فروپاشی استقلال سلطنت کارتلی–کاختی؛ در تاریخ نگاری روسی به شکل «رسالت تاریخی» امپراتوری در حمایت از مسیحیان قفقاز؛ و در نوشته های غربی شاهدی بر «خشونت شرقی» بازتاب یافته است. در مقاله حاضر، با رویکردی تطبیقی و میان رشته ای، این روایت های متعارض را در کنار هم قرار داده ایم؛ به ویژه بر موضوع آمار کشته ها و اسیران تمرکز کرده ایم؛ موضوعی که در تمام سنت های تاریخ نگاری با اغراق و استفاده ابزاری مواجه بوده است. بررسی نشان می دهد که اعداد و توصیف ها نه بازتابی از واقعیت میدانی، بلکه ابزاری برای مشروعیت بخشی سیاسی و هویت سازی ملی بوده اند. بر این اساس، اهمیت واقعه ۱۷۹۵م نه در نتایج کوتاه مدت نظامی آن، بلکه در بازنمایی های تاریخی و حافظه های ملی متعارضی است که طی بیش از دو قرن ساخته و بازتولید شده و بر مناسبات امروز ایران با منطقه قفقاز و گرجستان هم سایه افکنده است.

کلیدواژه ها:

آقامحمدخان قاجار ، تفلیس ، حافظه تاریخی ، روابط با ایران ، سال ۱۷۹۵م