نوای اندیشه در کالبد شهر تجلی اندیشه های اصلاح گران اجتماعی در فضاهای شهری دوره قاجار

شهرها، همچنین موجوداتی زنده، بازتاب دهنده پویایی و حیات جوامع انسانی اند که در گذر تحولات مداوم، رنگهای متنوع به خود گرفته و با مفهوم ژرف زمان در هم آمیخته اند. تفکرات بشر، نقشی کلیدی در شکل گیری ساختار شهرها دارند که همواره تحت تاثیر عوامل اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و مذهبی بوده و به طور مداوم دستخوش تغییر شده اند. در مطالعات شهرسازی تمرکز عمدتا بر تحولات غرب بوده است در حالی که تاریخ ایران نیز اصلاح گرانی برجسته را به خود دیده است که با ارائه راهکارهای نوآورانه در مواجهه با بحرانها نقشی اساسی در تحول ساختارهای اجتماعی و فضایی شهرها ایفا کرده اند. همان گونه که سیمین دانشور تاکید کرده است: «ما باید به جای پذیرش بی چون و چرای مقوله شرق شناسی خود هستی خویش را کشف کنیم و آن را به درستی بیان نماییم.» این پژوهش بر آن است تا با تکیه بر هویت ایرانی نقش این افراد را بازشناسی و تبیین کند. بررسی تحولات فکری و اقدامات اصلاح گران دوره قاجار به ویژه دوره ناصری و تحلیل نقش آنها در آغاز مدرنیته و تحولات شهری ایران هدف اصلی روشن سازی ارتباط میان اندیشههای اصلاح گران و تغییرات فضایی شهر است. این پژوهش با رویکرد تاریخی تحلیلی انجام و دادههای تاریخی بررسی شده است. ارتباط میان اندیشه های اصلاح گران و تغییرات فضایی و اجتماعی شهرها به صورت کیفی تحلیل شده است. اصلاح گرانی چون عباس میرزا، قائم مقام فراهانی امیرکبیر و سپهسالار، با اصلاحات بنیادین تحولات عمیقی در ساختار شهرهای ایران ایجاد کردند این اصلاحات به ویژه در دوره ناصری به ترکیبی از سنت و مدرنیته در شهرسازی منجر شد. پژوهش نشان میدهد که اصلاحات بنیادین اندیشمندان قاجار ضمن تاثیر پایدار بر ساختارهای اجتماعی و فضایی شهرها، زمینه ساز ظهور مدرنیته در ایران شد. فرضیه فضا، تجلی اندیشه بشری است تایید شده و فضاهای شهری به بستری برای تلفیق سنت و مدرنیته تبدیل گشته اند این پژوهش بر ضرورت تدوین نظریات بومی در شهرسازی معاصر تاکید میکند.

کلیدواژه ها:

اصلاح گران ، اجتماعی اندیشمندان ، قاجار ، اصلاحات شهری ، مدرنیته در ایران ، ساختار شهر در دوره ناصری ، تحولات شهری