بررسی مولفه های پایداری زیست محیطی در محله هوشمند (نمونه موردی شهرک خاوران تبریز)

با رشد شتابان شهرنشینی در کلانشهرهای ایران لزوم توجه به پایداری زیست محیطی به ویژه در مقیاس محله های هوشمند اهمیت یافته است. محله خاوران، تبریز به عنوان یکی از توسعه های شهری نوظهور بستری مناسب برای ارزیابی مولفه های پایداری زیست محیطی در قالب رویکرد محله هوشمند فراهم می نماید. پژوهش حاضر با هدف بررسی و تحلیل این مولفه ها در محله خاوران به دنبال پاسخ به این پرسش اساسی است که چگونه می توان در بستر محله های هوشمند اصول و شاخص های پایداری زیست محیطی را شناسایی و ارزیابی کرد و راهکارهایی هماهنگ با الگوی رشد هوشمند ارائه نمود. این مطالعه ابتدا با مرور ادبیات و تحلیل پیشینه های ملی و بین المللی به واکاوی مفاهیم کلیدی چون شهر هوشمند، رشد هوشمند و پایداری زیست محیطی در مقیاس محله می پردازد. سپس با تمرکز بر مولفه های مرتبط همچون بهینه سازی مصرف انرژی، کاهش آلاینده ها، توسعه حمل و نقل، پایدار حفظ و گسترش فضاهای سبز و مدیریت کاربری اراضی، وضعیت موجود محله خاوران را به صورت توصیفی-تحلیلی بررسی می کند. داده های پژوهش به طور عمده از طریق روش اسنادی و تحلیل شاخص های کلیدی از مطالعات موردی مشابه و مستندات مرتبط گردآوری شده است. نتایج نشان می دهد که محله خاوران علیرغم طراحی های اولیه، مدرن با چالش های مهمی نظیر وابستگی بالا به خودروهای شخصی، ضعف در انسجام کاربری های شهری و کمبود زیرساخت های حمل و نقل پایدار مواجه است. این ضعف ها منجر به تهدید هایی برای پایداری زیست محیطی شده و ضرورت بازنگری در شاخص ها و طراحی های این محله را نشان می دهد. تحلیل تطبیقی با مطالعات پیشین نیز نشان می دهد که تلفیق اصول رشد هوشمند با رویکرد طراحی محله های هوشمند می تواند زمینه ساز بهبود شاخص های زیست محیطی، کاهش آلاینده ها و ارتقاء کیفیت زندگی شهری شود. بر اساس یافته ها پیشنهاد می شود در طراحی و برنامه ریزی توسعه محله خاوران به اصولی چون تراکم بهینه، کاربری مختلط، ارتقاء حمل و نقل عمومی، ایجاد فضاهای باز و سبز و به ویژه مشارکت شهروندان در تصمیم گیری های توسعه ای توجه ویژه ای شود. همچنین، بهره گیری از فناوری های نوین اطلاعاتی و سامانه های هوشمند، می تواند نقش کلیدی در مدیریت یکپارچه و پایدار این محله ایفا نماید. پژوهش حاضر ضمن شناسایی نقاط قوت و ضعف موجود، چارچوبی مفهومی برای تحلیل و تدوین راهبردهای توسعه پایدار در محله های هوشمند مشابه فراهم می آورد و گامی به سوی تحقق محله های پایدار و زیست محیطی در بستر شهرهای هوشمند ایران برداشته است.

کلیدواژه ها:

محله ، هوشمند ، پایداری زیست محیطی ، رشد هوشمند ، شهرک خاوران ، تبریز ، توسعه شهری ، حمل و نقل پایدار