تحلیل تطبیقی نقش ایوان در ساختار فضایی خانه های سنتی ایران؛ نمونه موردی خانه های عامریها و عباسیها در کاشان

ایوان به عنوان یکی از عناصر کلیدی در معماری سنتی، ایران نقش چندگانه ای در پاسخگویی به نیازهای اقلیمی، اجتماعی، فرهنگی و زیبایی شناسانه ایفا می کند. این پژوهش با هدف تحلیل تطبیقی نقش ایوان در دو خانه تاریخی شاخص کاشان، یعنی خانه عباسیها و عامریها به بررسی عملکرد، فضایی، اقلیمی و اجتماعی این عنصر در ساختار معماری سنتی پرداخته است. روش تحقیق کیفی و بر پایه مطالعات اسنادی، تحلیل میدانی، برداشت میدانی و تحلیل تطبیقی بوده است. در این مطالعه با استخراج نقشه ها، مشاهده مستقیم و تحلیل عناصر معماری نقش ایوان در سازماندهی، فضایی، ارتقای آسایش حرارتی و شکل دهی به تعاملات اجتماعی در این خانه ها تحلیل شد. یافته ها نشان می دهد که ایوان ها با جهت گیری مناسب، عمق و ارتفاع متناسب و استفاده از مصالح بومی نقش موثری در تنظیم شرایط اقلیمی ایفا می کنند. این فضاهای نیمه باز با ایجاد سایه، تسهیل تهویه طبیعی و کنترل تابش مستقیم خورشید موجب افزایش کارایی انرژی و آسایش حرارتی فضاهای مجاور می شوند. همچنین ایوان در خانه های مورد مطالعه به عنوان فضای میانجی بین درون و بیرون، بستری برای رخدادهای اجتماعی، تعاملات خانوادگی و انتقال مفاهیم فرهنگی بوده است. از منظر زیبایی شناسی نیز ایوان ها با تزیینات دقیق، هندسه متناسب و تناسبات فضایی، نقشی کلیدی در ارتقای کیفیت ادراک فضایی ایفا کرده اند. نتایج تحقیق بیانگر آن است که، ایوان به عنوان عنصری کارآمد و چندلایه، می تواند در طراحی معماری معاصر، به ویژه در مناطق گرم و خشک، الهام بخش رویکردی پایدار و اقلیم گرا باشد. همچنین پیشنهاد می شود که در سیاست های بازآفرینی بافت های تاریخی و طراحی پروژه های جدید، شهری به بازتولید و بازتفسیر مفهومی ایوان به مثابه فضای فرهنگی اقلیمی توجه ویژه ای شود.

کلیدواژه ها:

ایوان ، معماری سنتی ایران ، خانه تاریخی کاشان ، ساختار فضایی ، خانه عامریها ، خانه عباسیها ، دانشگاه هنر اسلامی تبریز