بازخوانی مفاهیم عدالت فضایی در معماری و شهرسازی اسلامی ایرانی با تاکید بر ساختار فضایی محله دولت آباد کاشان

عدالت فضایی به عنوان یکی از ارکان بنیادی در نظریه های توسعه پایدار شهری در بستر اندیشه اسلامی و شهرسازی ایرانی نیز جایگاه برجسته ای دارد. در شهرهای سنتی ایران مفاهیمی همچون مساوات در دسترسی به منابع، سلسله مراتب فضایی معنادار و نظام وقف در تولید و توزیع فضاهای عمومی موید الگویی از عدالت اند که برخاسته از مبانی دینی و فرهنگی جامعه اسلامی ایرانی است. هدف این پژوهش، بازخوانی و تبیین شاخصهای عدالت فضایی در معماری و شهرسازی اسلامی ایرانی از منظر ساختار فضایی محلات سنتی است بدین منظور محله دولت آباد کاشان به عنوان نمونه موردی انتخاب شده که یکی از اصیل ترین و ساخت یافته ترین محله های تاریخی ایران به شمار میرود و الگوهای معماری شهری آن متاثر از اصول اسلامی و سنت ایرانی است. روش پژوهش کیفی و مبتنی بر تحلیل توصیفی-تفسیری است. گردآوری دادهها به صورت کتابخانه ای و،میدانی و تحلیل ساختار فضایی با بهره گیری از نقشه های تاریخی برداشت های میدانی و تطبیق با شاخصهای نظری عدالت فضایی انجام گرفته است. نتایج نشان میدهد که محله دولت آباد با برخورداری از ساختار سلسله مراتب فضایی خانه،بن بست،کوچه،گذر) مرکزیت یافتگی عملکردی پیرامون مسجد و بازارچه نظام توزیع شده خدمات و فضاهای عمومی و رعایت اصل حریم در ساختار کالبدی توانسته الگویی بومی از عدالت فضایی را محقق سازد. همچنین نظام وقف امکان برخورداری همگانی از امکاناتی همچون آب انبار، مسجد، حمام و حسینیه را فراهم کرده و در نتیجه پیوند عدالت اجتماعی و عدالت فضایی را در سطح محله امکان پذیر نموده است. یافته ها حاکی از آن است که بازخوانی و به کارگیری اصول ساختاری محلات سنتی اسلامی ایرانی به ویژه در سطح محله میتواند بستری برای طراحی فضاهای عادلانه و انسان محور در شهرهای معاصر فراهم آورد.

کلیدواژه ها:

عدالت ، فضایی ، شهرسازی اسلامی ایرانی ، محله ، سنتی ، دولت آباد ، کاشان ، سلسله مراتب ، فضایی وقف ، معماری پایدار